شارى كفرى له نێوان ساڵانى (1918ـــ1921) … بهشى پێنجهم
حوسێن ئیسماعیل خان دهلۆ
husin966@yahoo.com
دهرئهنجام ؛
له ئاكامى ئهم لێكۆڵینهوهدا كه لهسه شارى كفرى له نێوان ساڵانى 1918- 1921 ئهنجاممدا گهیشتمه ئهو بۆچوون و رایه كه دهكرێ بهم خاڵانهى لاى خوارهوه ئاماژهى بۆ بكهم ؛
1- شارى كفرى به درێژاى مێژوو شارێكى ئاوهدان بووه و جێگاى دانیشتوانى كوردستان بووه و بارودۆخى سیاسى جیا جیاى بهخۆوه بینیوه و كاریگهرى لهسهرمێژووهكهى داناوه ، ناوهكهى بهپێى بارودۆخ گۆڕانى بهسهردا هاتووه .
2- له قۆناغ و سهردهمه جیاوازهكاندا ناوچهى پێكدادان و شهڕ و شۆڕ و لهشكر كێشى هێزه جیاجیاكانى ناوچهكه بووه و له ههندێك سهر وهختدا سهربهخۆى خۆى ههبووه .
3- شوێنێكى سترایژى بووه بۆ بۆ بازرگانى وگۆڕینهوهى كاڵاكان وهبهستنهوهى ناوچهكانى دهووربهر بهیهكترى وهكو بهغدا و سلێمانى و كهركوك .
4- له رووى كارگێڕیهوه ههمیشه وهكو قهزایهكى گرنگى لیواى كهركوك تهماشا كراوه و ههرگیز لێى دانهبڕاوه وه كاتێك رژێمى پاشایهتى له عێراقدا دامهزرا به ههمان شێوه قهزایهكى ئهو پارێزگایه بوو .
5- خهڵكى ناوچهكه ئاماده باشیان ههبووه بۆ رووبهروو بوونهوه له گهڵ داگیركهراندا وهك له شۆڕشى ( برایم خانى دهلۆ) دا زیاتر ڕهنگى دایهوه .
6- له رووى ئابووریهوه بههۆى بوونى كانزاوه بایهخ و كرنگى خۆى ههبووه وه هاوكات له رووى بهرههمى كشتوكاڵهوه ناوچهیهك بووه بۆ دابین كردنى پێداویسیهكانى خهڵكى ناوچهكه .
7- له رووى رۆشنبیریهوه ناوهندێك بووه بۆ بهرز كردنهوهى ئاستى رۆشنبیرى و هوشیارى خهڵكى ناوچهكه .
8- له گشت كاتهكاندا ناوهندێكى گرنگ و پڕ بایهخ بووه بۆ كارگێڕى و بهڕێوهبردن و پانتایهكى فراوان له سنورى گهرمیاندا ههرچهنده ئهو سنوره له سهردهمه جیاوازهكاندا تووشى ههڵكشان و داكشان بووه .
9- نهتهوهى جیاوازو هۆزى جیا جیا لهناوچهكادا دهژێن بهشى باكور رۆژههڵات و رۆژئاواى دهوروو بهرى شارى كفرى ههموویان كوردن بهڵام بهشى باشورى دهوربهرى شار ههندێ توركمان و ههندێكیان عهرهبن پێكهوه به ئاشتى ژیاون .
سهرچاوهكان بهزمانى كوردى:
ــ احمد خواجه ؛
1 – چیم دى- بهرگى سێیهم – چاپخانهى كامهران – سلێمانى – ساڵى 1970 .
ـ ئهحمهد باوهڕ؛
2 – چهند لاپهڕهیهك لهمێژووى هاوچهرخى كورد – زنجیره كتێبى دهزگاى چاپ و پهخشى سهردهم – سلیمانى 2004 .
ــ ئهحمهد حهمید گهرمكى ؛
3- شارى خورماتوو – كورتهیهكى جوگرافى ، مێژووى ، ئیداریى نهتهوهى – چاپخانهى روون – سلێمانى – ساڵى 2005 .
ــ ئهمین قادر مینه ؛
4 – ئهمنى ستراتیجى عێراق و سێ كوچكهى بهعسیان : تهرحیل تهعریب تهبعیس – لهبڵاوكراوهكانى سهنتهرى لێكۆڵینهوهى ستراتیجى كوردستان – سلێمانى – چاپى دووهم – ساڵى 1999 .
. پرۆفیسۆر جهمال نهبهز ؛
5– كوردانى سهرگردان و برا موسوڵمانهكانیان – وهرگێڕانى S.K – له بڵاو كراوهكانى ناوهندى راگهیاندنى كۆمهڵهى خوێندكارانى كوردستان – زستانى 1998 .
. دیڤید ماكداول ؛
6 – مێژووى هاوچهرخى كورد – وهرگێڕانى ئهبو بهكر خۆشناو –چاپخانهى روون – سلێمانى – بهرگى یهكهم – كۆتایى 2002 .
ــ رهفیق حیلمى :
7ـ یاداشت – چاپ و پهخشى سهردهم – چاپى سێیهم –ساڵى 2003.
- سمكۆ بههرۆز محهمهد ( ئهژى ) ؛
8– مێژووى سهردهمه كارگێڕیى و بهڕێوهبهرییهكانى پارێزگاى كهركوك – چاپخانهى شههید ئازاد ههورامى – چاپى یهكهم – پارێزگاى كهركوك – ساڵى 2005 .
- سهرههنگ عهبدولوهحید ؛
9- كورد و نیشتمانهكهى - سهلاحهددینى عهباسى كردویهتى به فارسى ئاكۆ غهریب له فارسیهوه كردویهتى به كوردى – چاپخانهى خاك – ساڵى 2000
- سیسیل جۆن ئیدمۆندس ؛
10_ كورد تورك عهرهب _ وهرگێڕانى حامید گهوههرى –دهزگاى چاپ وبڵاوكردنهوهى ئاراس ههولێر ساڵى 2004 .
ــ دۆكتۆر شاكر خهسباك ؛
11– كورد و مهسهلهى كورد- ئهمجهد شاكهلى كردوویهتى بهكوردى – بنكهى چاپهمهنى رۆژ سوید – ستۆكهۆڵم -1997 .
ـ عبدالرحمن شرفكندى (ههژار)؛
12– ههنبانهو بۆرینه – فرهنگى كردى فارسى – مركز پخش مجتمع فرهنگى سروش – تهران- یك جلدى – 1372فارسى .
ــ د. عهبدوڵڵا غهفور ؛
13 – جوگرافیاى كوردستان – چاپخانهى وهزارهتى پهروهرده –كوردستان – ههولێر – چاپى چوارهم –2005 .
- دكتور عهزیز شهمزینى ؛
14– جوڵانهوهى رزگاريى نیشتمانيى كوردستان – وهرگێڕانى فهرید ئهسهسهرد– بڵاوكراوهكانى سهنتهرى لێكۆڵینهوهى ستراتیجى كوردستان- چاپى سێیهم ساڵى 1998 .
- عهلى سهیدۆ گهورانى ؛
15– له عهممانهوه بۆ ئامێدى گهشتێك به كوردستانى باشووردا – وهرگێڕانى تالیب بهرزنجى – دهزگاى چاپ و پهخشى سهردهم – سلێمانى ساڵى 2000 .
- كریم زهند ؛
16 – رهو – تۆمارى تهمهن (5) – چاپهمهنى روون– كوردستان – سلێمانى – چاپى یهكهم – 2005 .
17– سوڕى ژیان – تۆمارى تهمهن – ئهرشیف 4 – چاپخانهى ژیر – كوردستان سلێمانى – ساڵى 2003 .
كامهران ئهحمهد محهمهد ئهمین ( كامهران منتك )؛
18– كوردستان له نێوان ململانێى نێودهوڵهتى و ناوچهییدا ( 1890-1932 ) – دهزگاى چاپ و پهخشى سهردهم – ساڵى 2000 .
كلۆدیوس جیمس ریچ ؛
19– گهشتى ریچ بۆ كوردستان 1820- و : محهمهد حهمه باقى – ئیران – تهورێز – چاپى یهكهم – 1992 .
ـ لهتیف فاتح فهرهج ؛
20- كورد و كهركوك – دهزگاى چاپ و پهخشى سهردهم – بهرگى یهكهم – ساڵى 2002 .
ــ مارك سایكس ؛
21 – هۆزهكانى كورد – بهشى دووهم – وهرگێڕان و ئامادهكردنى حسین جاف- دارالحریه للطباعه – بغداد- 1992.
- محهمهد شاكهلى ؛
22– گهرمیان رابردووى نزیك و ئاینده –لێكۆڵینهوهیهكى مێژووى جوگرافى سیاسییه –چاپخانهى كارۆ- ساڵى 2003 .
ــ محهمهد مهردۆخى ؛
23- مێژووى كورد و كوردستان – وهرگێڕانى عهبدول كهریم محهمهد سهعید – چاپخانهى اسعد – بغداد – ساڵى 1991 .
ــ مستهفا نهریمان ؛ -
24- شۆڕشى ئیبراهیم خانى دهلۆ 1920 – دار الحریه للطباعه –بغداد – ساڵى 1985 زاینى .
25- بیرهوهریهكانى ژیانم – دار الحریه للطباعه –بغداد – ساڵى 1994 .
– میر بهسرى ؛
26 – ناودارانى كورد – له عهرهبییهوه عهبدولخالق عهلادین كردویهتى به كوردى – دهزگاى چاپ و پهخشى سهردهم – سلێمانى – 2002 .
- نهوشێروان مستهفا ئهمین ؛
27- میرایهتى بابان له نێوان بهرداشى رۆم و عهجهم دا – چاپهمهنى خاك – سلیمانى چاپى دووهم – حوزهیرانى 1998.
ـ دكتور نورى تاڵهبانى ؛
28– ناوچهى كهركووك ههوڵى گۆرینى بارى نهتهوهیى ئهم ناوچهیه – وهرگێڕانى بۆ كوردى محهمهدى مهلا كهریم – چاپخانهى وهزارهتى پهروهرده 2004 .
هادى رهشید بههمهنى ؛
29 – پهیامى ههورامان – چاپخانهى ژین –ههولێر – چاپى یهكهم – 2001 ز – 2701 كوردى .
د. ولید حمدى ؛
30- كورد و كوردستان له بهڵگهنامهكانى بهریتانیادا – و: موحهمهد نورى توفیق –چاپخانهى ئۆفسێتى ههواڵ –سلێمانى – چاپى دووهم – 1999 .
یاسین صابر صالح ؛
31– ئینسایكڵۆپیدیاى گشتى – له بڵاو كراوهكانى دهزگاى چاپ و پهخشى سهردهم – سلێمانى – چاپى یهكهم – ساڵى 2005 .
سهرچاوهكان به زمانى عهرهبى ؛
ـ ئازاد هیدایت حسن :
1– تصمیم خارطه استعمالات الارچ فى مدینه كفرى – دراسه جغرافیه بشریه – رساله ماجستیر غیر منشور – مقدمه الى كلیه التربیه جامعه موصل – سنه 2005 .
الدكتور جمال رشید احمد :
2 – دراسات فی بیلاد سوبارتو – من مطبوعات الامانه العامه للثقافه و الشباب لمنطقه كردستان – بغداد – 1984.
جمس بكنغهام:
3 -رحلتى الى العراق سنه 1816 – ترجمه طه التكریتى – مطبعه اسعد- بغداد – الجزء الأول – 1968 .
ــ الدكتور خلیل اسماعیل ؛
4- كركوك دراسات فى التكوین القومى للسكان – من منشورات جریده میدیا – 1423ه - 2002م .
- سهیل خورشید عزیز:
5- صفحات من تاریخ منطقه كفرى – مركز ( تهما )للطباعه والنشر – السلیمانیه – الطبعه الاولى – 2002 .
ــ عبدالرقیب یوسف :
6-حدود كردستان الجنوبیه تاریخیا وجغرافیا خلال خمسه الاف عام – الوزاره الثقافه والاعلام اقلیم كردستان ــ سلیمانیه- طبعه الاولى- 2005 .
المحامى عباس العزاوى :
7 – عشائر العراق -2- الكردیه – مطبعه المعارف – بغداد – سنه 1366ه – 1947م .
-عبدالرزاق الحسنى :
8– العراق فى دورى الاحتلال والانتداب –مطبعه العرفان بصیدا –سوریه – الجزء الاول- 1354 هجریه -1935 میلادیه .
9 – الثوره العراقیه الكبرى – مطبعه العرفان – صیدا – لبنان – الطبعه الثالثه – 1392ه- 1972م.
د . عزیز الحاج :
10– القضیه الكردیه فى العشرینات –المؤسسه العربیه للدراسات والنشر – مطبعه الانتصار- الطبعه الثانیه – بغداد – 1985 .
- الدكتور على الوردى :
11 – لمحات اجتماعیه من تاریخ العراق الحدیث –حول الثوره العشرین - المكتبه الوطنیه – الجزء الخامس -السنه 1977 .
گه باقر وفۆاد سفر :
12– المرشد الى موطن الاثار والحضاره – الرحله الرابعه – بغداد _كركوك_السلیمانیه – اصدرتها مدیریه الفنون والثقافه الشعبیه فی وزاره الثقافه والارشاد – بغداد – 1965 .
-فۆاد حمه خورشید ؛
13- العشائر الكردیه – ترجمه و علق علیه – فؤاد حمه خورشید – مطبعه الحوادث – بغداد 1979.
ــ الدكتور كمال مظهر أحمد :
14– الكرد والثوره العشرین –مطبعه المجمع العلمی الكردی – بغداد – 1978 .
15 – كردستان فی سنوات الحرب العالمیه الأولى – ترجمه محمد الملا عبدا لكریم – مطبعه المجمع العلمی الكردی – بغداد – 1977 .
16- دور الشعب الكردى فى ثوره العشرین العراقیه – مطبعه الحوادث – بغداد – 1978 .
17 – ثوره العشرین فی الاستشراق السوفیتی _ بغداد- مطبعه الزمان – 1977 .
مكرم الطالبانى :
18 – ابراهیم خان ثائر من كردستان – مطبعه اسعد –بغداد 1971.
گۆڤارهكان به زمانى كوردى ؛
ـ مهلا جهمیل رۆژبهیانى ؛
1– مێژووى توركمان و تورك لهكوردستانى خواروودا سهرژمێریان –كهركوك 25 – گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى وهرزییه – ژماره (1) – ساڵى حهوتهم ، هاوینى (2005) –
- حهسهن عهلى سهلیم و كهمال نورى مهعروف ؛
2- تیشكێك بۆ سهر گوندى كوڵه جۆ و شوێنهوارهكانى – گۆڤارى بانه رۆژ– گۆڤارێكى رۆشنبیرى گشتیه – كۆمهڵهى روناكبیرى كهركوك دهریدهكات - ژماره 21- ئابى 2005
حهسهن بارام ؛
3– له یادى 85 ساڵهى راپهڕینهكهى خورماتوودا – بانهرۆژ گۆڤارێكى روناكبیرى گشتیه كۆمهڵهى روناكبیرى كهركوك دهریدهكات – ژماره 21 ئابى 2005.
- سهباح ئارام ؛
4 – شۆڕشى ئیبراهیم خانى دهلۆ و خوێندنهوهیهكى نوێ – هاوارى كهركوك –گۆڤارێكى سیاسى و رۆشنبیرى گشتییه – ناوهندى رۆشنبیریى كهركوك دهرى دهكات – ژماره (2)- كانونى یهكهم 1998 –
5 – كفرى كۆنترین شارى ناوچهى گهرمیان – هاوارى كهركوك - ژماره ( 1) – چاپخانهى وهزارهتى رۆشنبیرى /ههولێر – ئهیلولى 1998
شێرزاد هیدایهت حهسهن؛
6- تێگهیشتنێكى نوێ بۆ شۆڕشهكهى برایم خانى دهلۆ -رووناكبیر – گۆڤارێكى رووناكبیرى گشتییه – ژماره 10-11–
ــ عومهر عهلى شهریف؛
7- ههڵبژاردهیهك له مێژووى رهسهنى شارى كفرى – بارش -گۆڤارێكى رۆشنبیرى گشتى وهرزییه – ژماره – 2- كانونى یهكهم- ساڵى 2000 –-
مستهفا نهریمان؛
8 – قهمهر بهگلهر ئهڵماس – نهوشهفهق – مانگانهیهكى رۆشنبیرییه دهزگاى شهفهقى رۆشنبیرى له كهركوك دهرى دهكا – ژماره (20) تشرینى دووهمى 2004
9- ئهدیبان و نووسهرانى كفرى و دهورو پشتى – نهوشهفهق – مانگانهیهكى رۆشنبیرییه دهزگاى شهفهقى رۆشنبیرى له كهركوك دهرى دهكا – ژماره (22) كانوونى دووهمى 2005
– شێخ محهمهد شاكهلى ؛
10– بزوتنهوهى رۆشنبیرى له گهرمیان – بانه رۆژ – گۆڤارێكى رۆشنبیرى گشتیه – كۆمهڵهى روناكبیرى كهركوك دهریدهكات – ژماره -11-تشرینى یهكهمى 2004
ــ د نورى تاڵهبانى ؛
11 – سیاسهتى گۆڕینى واقعى نهتهوهى كهركوك له كۆنهوه تا ئهمڕۆ – گۆڤارى كهركوك گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى وهرزییه – كۆمیتهى باڵاى ئاوارهكان و كۆمهڵهى روناكبیرى كۆمهڵایهتى پارێزگاى كهركوك به هاوبهشى دهرى دهكات – ژماره (1) ساڵى سێیهم – هاوینى 2001
12- كهركوكى چلهكان یان كهركوك له كتێبهكهى مهجید فههمى حهسهن – كهركوك گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى وهرزییه – كۆمیتهى باڵاى ئاوارهكان و كۆمهڵهى روناكبیرى كۆمهڵایهتى پارێزگاى كهركوك به هاوبهشى دهرى دهكات – ژماره (1) ساڵى یهكهم – هاوینى 1999 –
گۆڤارهكان بهزمانى عهرهبى ؛
ـ عمر علی شریف؛
1 – صفحات من التاریخ النضالى لأبنا الكورد و التركمان – بارش – مجله فصلیه ثقافیه عامه – العدد 10 تشرین الاول - 2001
2- صفحات من التابیخ النضالى لأبناء گهرمیان (1915-1945)- گوڵان العربى – مجله شهریه سیاسیه ثقافه عامه _ العدد 39- السنه الرابعه – اب- 1999-
على پوینی – السوید :
3– المدائن العراقیه … النشأه والتسمیات – میزوبوتامیا – مجله ثقافیه دوریه تعنی بالهویه الوطنیه صادره عن مركز دراسات الامه العراقیه– مطبعه الایلاف – بغداد بارك السعدون – العدد ( 5-6 ) تموز 2005
. مكرم سید احمد البرزنجى ؛
4– ابراهیم خان ثائر من كوردستان – گوڵان العربى – مجله شهریه سیاسیه ثقافه عامه _ العدد 32- السنه الرابعه- كانون الثانى 1999-
رۆژنامهكان
حوسێن ئیسماعیل خان دهلۆ ؛
1– 22ى ئاب یهك رۆژ و دوو دیرۆكى جیاواز له ئهرشیفى شارى كفرى و له شۆڕشى شۆڕشى برایم خانى دهلۆ و شۆڕشى مهزنى ئهیلولدا – رۆژنامهى برایهتى – ژماره( 3467 ) – 22/8/2001
2-دۆزى نهتهوایهتى كورد و ستراتیجیهتى شۆڕشى مهزنى ئهیلول – رۆژنامهى برایهتى - ژماره ( 3180) له سێ شهممه 12/ 9/ 2000
ــ رهفعهت محمهد ؛
3– یهكهمین كۆنگرهى نهتهوهى كورد – رۆژنامهى كهركوكى ئهمڕۆ –-ههفتهنامهیهكى سیاسى روناكبیرى گشتییه – كۆمهڵهى روناكبیرى و كۆمهڵایهتى كهركوك دهریدهكات ژماره ( 87)- 2 ى تشرینى یهكهم ساڵى 2005-
ــ ئا : :محهمهد چیا ؛
4- شۆڕشهكهى ئیبراهیم خانى دهلۆ له بهرهى كفرى دژ به داگیركهران – یهكگرتوو- رۆژنامهیهكى ههفتانهیه(یهكگرتووى ئیسلامى كوردستان) به كوردى و عهربى دهرى دهكات _ ژماره ( 301 ) –– ههینى (18)ى جمادی الاولى 1421ك- 18/8/2000ز ساڵى حهوتهم .
. على حسین صالح :
5– كفرى بین عراقه ماضیها وبؤس حاچرها ، بأنتضار مستقبل مزدهر _ الناقوس _ نصف شهریه عامه تصدرها عن صحیفه ( زهنگ ) الكردیه – العدد (5) -5 /3/ 2006 میلادى –
چاوپێكهوتن ؛
1- چاوپێكهوتنى توێژهرله رۆژى24/3/2006 به بهڕێز ( ئهحمهد محهمهد تۆفیق ) دانیشتوى سهرقهڵا – له دایك بووى ساڵى 1937 ، له زمانى باوكیهوه دهیگێڕایهوه كه باوكى یهكێك بووه له جهنگاوهرانى برایم خان دهلۆ .
2- چاوپێكهوتنى توێژهر له رۆژى 28/4/2006 به بهڕێز (مهعسوم ئهنور مائى ) دانیشتوى پارێزگاى دهۆك – له دایك بووى ساڵى 1939 .
بهشێكه لهو لێكۆڵینهوهى پێشكهشم كرد به بهشى مێژووى كۆلیجى ئهدهبیاتى زانكۆى سهلاحهدین .
