پاراستنى ژینگه‌.

چۆنیه‌تى پاراستنى ژینگه‌:

به‌شى چواره‌م:

پاراستنى ژینگه‌.

- بۆ پاراستنى ژینگه‌ چه‌ند ڕێنماییه‌ك هه‌یه‌ وه‌ پێویسته‌ هه‌نگاوى بۆ بنرێت وه‌ خه‌ڵكى لێ هۆشیار بكرێته‌وه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنى ئه‌م كێشه‌یه‌

- راگه‌یاندنى بینین و بیستن و ژینگه‌.

ڕاگه‌یاندنه‌كانى بینین و بیستن و ئه‌وانه‌ى كه‌ده‌خوێنرێنه‌وه‌(بڵاوكراوه‌كان) باشترین هۆكارى بۆ بلاوكردنه‌وه‌ى هۆشیارى ده‌رباره‌ى ژینگه‌ به‌هۆى پێشكه‌وتنى ئه‌و ڕاگه‌یاندنانه‌ به‌هۆى مانگه‌ ده‌ستكرده‌كانه‌وه‌. ده‌وڵه‌تان پێشبڕكێى ده‌كه‌ن بۆ نیشان دانى باشترین ئه‌و ئامێرانه‌ى هه‌یانه‌ له‌ بوارى ڕاگه‌یاندندا، پێویسته‌ ئه‌م هۆكارى ڕاگه‌یاندنانه‌ بقۆزرێنه‌وه‌ بۆ بلاوكردنه‌وه‌ى هۆشیارى ژینگه‌ له‌ ڕێگاى:

1- دیاریكردنى ئامێره‌ ژینگه‌ییه‌كان كه‌به‌ئاسانى به‌كاردێن به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت له‌م بواره‌دا كه‌ناڵى cnn  وه‌ bbc ڕۆڵى خۆیان ده‌گێڕن.

2- نیشان دانى به‌رنامه‌ى سه‌رنج ڕاكێش ده‌رباره‌ى كاریگه‌رى ژینگه‌ له‌سه‌ر ته‌ندروستى مرۆڤ و گرنگى وشیارى تاك بۆ گۆڕینى ڕێڕه‌وى ژیانى به‌مه‌به‌ستى به‌شداریكردن له‌چاك كردنى ژینگه‌ى ده‌وروبه‌رى بۆ نموونه‌ وه‌كو به‌رنامه‌ى(ته‌ندروستیك،سلامتل) له‌كه‌ناڵى خه‌لیجى.

3- پشگیرى كردنى دارایى له‌ڕێگاى لایه‌نه‌ حكوومییه‌كان یان كۆمپانیا پتڕۆڵییه‌كان بۆ گرنگى دان به‌ژینگه‌وه‌ بانگ گه‌شه‌ كردن بۆ ئه‌و كۆمپانیانه‌ى كه‌ پارێزگارى له‌ژینگه‌ ده‌كه‌ن.

4 – پێكهێنانى ئۆرگانیكى هونه‌رى (ڤین) كه‌گرنگى به‌ژینگه‌ بدات سوود وه‌رگرتنى ئۆرگانه‌ له‌تواناى ده‌وڵه‌تانى تر بۆ له‌ سوود وه‌رگرتنى له‌ ئامێَره‌ پێشكه‌وتووه‌كان .

5- گرنگى دان به‌هه‌موو ڕوونكردنه‌وه‌كانى خه‌ڵكى جاخه‌ڵكى گشتى بن یان چینێكى ڕۆشنبیر.

6 – دانانى به‌رنامه‌و پرۆگرام بۆ هه‌موو ته‌مه‌نه‌كان له‌منداڵ و گه‌نج و پیر. هه‌روه‌ها بكرێته‌ بابه‌تێك له‌خوێندنگاكاندا باس بكرێت.

7 – دانانى پرۆگگرام و به‌رنامه‌یه‌ك بۆ پێگه‌یاندنى نه‌وه‌یه‌ك كه‌گرنگى بده‌ن به‌ژینگه‌و له‌هه‌وڵى ئه‌وه‌دا بن ژینگه‌یه‌كى ته‌ندروستیانه‌ هه‌بێت وه‌كو ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ى كه‌ده‌وڵه‌تانى كه‌نداو به‌خۆیه‌وه‌ بینى كه‌كه‌متر نییه‌ له‌وڵاتانى پێشكه‌وتوو.

8 – دانانى به‌رنامه‌یه‌ك بۆ گۆڕینى ژیانى تاك به‌شێوه‌یه‌ك كه‌هه‌ست به‌به‌رپرسیارێتى بكات به‌رامبه‌ر به‌ژینگه‌.

9 – گرنگى دان به‌وشتانه‌و ئه‌وكه‌ره‌ستانه‌ى كه‌ ژینگه‌ پیس ناكه‌ن و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و كۆمپانیانه‌ى هه‌وڵ بۆ ژینگه‌ باشتر ده‌ده‌ن.

10 – سوود وه‌رگرتن له‌سه‌رچاوه‌ سروووشتییه‌كانى به‌ باشترین شێوه‌و پشتگیرى كردنى ئه‌و به‌رنامانه‌ كه‌ دووباره‌ كه‌ره‌سته‌ به‌كارئه‌هێننه‌وه‌ له‌ دروست كردندا.

11 – پێداگرتن له‌سه‌ر بانگگه‌شه‌ى خه‌ڵكى بۆ ئه‌وه‌ى كاره‌كانیان ناوخۆیى بن به‌ڵام بیركردنه‌وه‌یان جیهانى بێت. (77)

چۆنیه‌تى پاراستنى ژینگه‌.

ده‌بێ مرۆڤ پارێزگارى له‌سیسته‌مى ژینگه‌ بكات تاكو ژیان باش به‌سه‌ر به‌رێت ئه‌م چه‌ند خاڵه‌ هۆكارێكه‌ بۆ هاتنه‌ دى ئه‌م پارێزگارییه‌:

1-         پلان دانان بۆ به‌كارهێنانى خاك:

به‌ڕێوه‌بردنى دارستانه‌كان تاكو دارستانه‌كان به‌شێوه‌ى باش بمێننه‌وه‌ بۆ به‌رهه‌م هێنان، به‌ڕێوه‌بردنى باشى كێڵگه‌كان پێویسته‌ پارێزگارى له‌ كێڵگه‌ سروشتییه‌كان بكرێت وه‌ نه‌هێشتنى له‌هه‌ره‌س هێنان و به‌شێوه‌یه‌كى باش به‌كاربهێنرێن. (78) وه‌ به‌ڕێوه‌ بردنى زه‌وى كشتوكاڵى ئامانجى ئه‌م به‌ڕێوه‌بردنه‌ بۆ به‌ده‌ست هێنانى به‌رووبومه‌ پارێزگارى له‌خاك له‌سه‌ر هاوسه‌نگى بایولۆجى كه‌ئه‌مه‌ش پێویسته‌ بۆ باش ڕاگرتنى سیته‌مى كشتوكاڵى ده‌توانرێت بكرێته‌ چه‌ند جۆرێك:.

أ‌-          به‌كارهێنانى به‌رووبومه‌ كشتوكاڵییه‌كان به‌شێوه‌ى هاوسه‌نگى

ب‌-        چاككردنى خاك به‌مادده‌ى ئه‌ندامى و كه‌مكردنه‌وه‌ى به‌كارهێنانى مادده‌ى كیمیایى.

ج- چاندنى ئه‌و به‌رووبومانه‌ى كه‌ ده‌گونجێ له‌گه‌ڵ خاك. (79)

د- كێڵانى زه‌وى كشتوكاڵى به‌شێوه‌ى ڕێك،كێلانى ڕاسى و گۆڕانكارى چه‌ندی جێگه‌ى ئاماژه‌ پێدانن،ده‌توانین وا باسبكه‌ین كه‌ پاراستنى به‌شێوه‌ى میكانیكى به‌واتاى به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى ڕاسته‌وخۆیه‌ له‌گه‌ڵ دیارده‌ى ڕاماڵینى خاك ئه‌مه‌ش له‌باردودۆخێكداده‌بێت كه‌ خاك توانى خۆڕاگرى نه‌بێت له‌به‌رامبه‌ر فاكته‌ره‌كانى ڕاماڵًین بۆیه‌ پێویسته‌ كاردانه‌وه‌یان سنووردار بكرێت. (80)

2-         كه‌مبوونه‌وه‌ى چڕى دانیشتوان و له‌به‌رئه‌وه‌ى زۆرى دانیشتوان ده‌بێته‌ هۆى زۆرى زبڵ. (81)

3-         دوور خستنه‌وه‌ى ئه‌و پیشانه‌ى كه‌ ده‌بێته‌ هۆى پیس بوون و پاشماوه‌. وه‌ گوێزانه‌وه‌ى بۆ شوێنێك كه‌ دوور بێت له‌شوێنى نیشته‌جێ بوون به‌پێى كاتى دیارى كراو بۆ ئه‌وه‌ى زه‌ره‌رمه‌ند نه‌بێت بۆ زه‌وى و زارى كشتوكاڵى.

4-         بره‌ودان به‌ڕێگاكانى دوور په‌رێزى له‌پیس بوونى هه‌وا. چاره‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ڕێگه‌ نه‌ده‌یت به‌به‌رز بوونه‌وه‌ى بۆڕى دووكه‌ڵ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ڕێگه‌ ناگرێت له‌پیس بوون به‌ڵكو ده‌یگوێزێته‌وه‌ بۆ ناوچه‌ى دوورتر.

5-         بره‌ودان به‌ڕێگاكانى ڕزگاركردن له‌زبڵ و پیسى به‌تایبه‌تى ئه‌و شتانه‌ى كه‌ ده‌سووتێنرێت له‌هه‌وایه‌كى پاك كه‌ زیاتر ده‌بێته‌ هۆى پیس بوون هه‌ڵسان به‌ناشتنى دارو به‌شێوه‌یه‌كى فراوان بۆ ڕزگار بوون له‌پیس بوونى هه‌واو مژینى.

ده‌رئه‌نجام

-له‌پاش كۆتایى هێنان به‌توێژینه‌وه‌كه‌مان گه‌یشتینه‌ ئه‌م ده‌رئه‌نجامانه‌ى خواره‌وه‌:.

1- شوێن و پێگه‌ى شارى كفرى ده‌كه‌وێته‌ نزیك هێڵى پانى(45-35)-(16-34)باكوور وه‌ هێڵى درێژى نێوان(17-45)-(37-24) ڕۆژهه‌ڵات

2- ئاوو هه‌واى شارى كفرى كه‌خاوه‌ن ئاوو هه‌وایه‌كى گه‌رم و ووشكه‌ كه‌ پله‌ى گه‌رمى له‌وه‌رزى زستاندا له‌مانگى كانوونى دووه‌مدا ساردترین مانگه‌(9,15)پله‌ى سه‌دییه‌ وه‌ په‌لى گه‌رمى له‌وه‌رزى هاویندا كه‌ مانگى ته‌مووزه‌ گه‌رمترین مانگه‌ ده‌گاته‌(35,1) پله‌ى سه‌دى وه‌ تێكڕاى باران بارینى كه‌متره‌ له‌(300) ملم.

3- هه‌روه‌ها خاك له‌شارى كفرى پۆلێن كرا بۆ سێ جۆر، ئه‌نتى سول وه‌ خاكى نیمچه‌ بیابانیى و خاكى بیابانیى و فینتى سول، وه‌ ئه‌م خاكانه‌ تووشى چه‌ند گیروگرفتێك ده‌بن له‌وانه‌ گیروگرفتى سروشتى و وه‌ پله‌ى گه‌رمى و ئاوى ژێر زه‌وى و باران. وه‌ باس له‌داماڵین كراوه‌ كه‌چه‌ند شێوه‌یه‌كى داماڵین هه‌یه‌ كه‌ داماڵینى گه‌لى و گشتى وه‌ خه‌تى و ڕاماڵینى(با)ش هه‌یه‌ له‌ناوچه‌كه‌.

4- دواتر هاتووینه‌ته‌ سه‌ر باس كردنى ژینگه‌ كه‌ژینگه‌ ئه‌و ئه‌ستێره‌یه‌ كه‌تێدا ده‌ژین وه‌ هه‌موو پێداویستییه‌كانى ژیانمان تێدا ده‌ست ده‌كه‌وێت وه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك بارو دۆخ و هۆكارى ده‌ره‌كى ده‌ووترێن كه‌ زینده‌وه‌ران تیایدا ده‌ژین واتا شتێك كه‌ ده‌ورى مرۆڤ ده‌ده‌ن وه‌كو ئه‌و ئاوه‌ى كه‌ده‌یخوات و ئه‌و هه‌وایه‌ى كه‌ده‌یمژین وه‌ ئه‌و خاكه‌ى كه‌له‌سه‌رى ده‌ژین.

5- وه‌ هۆكارى پیس بوونى ژینگه‌مان خستۆته‌ دوو هۆكارى سروشتى و مرۆییه‌وه‌، هۆكارى سروشتى وه‌كو پله‌ى گه‌رمى به‌رزو نزم بوونى تیشكى خۆر كه‌مى باران و ووشك بوونى ناوچه‌كه‌ و بوونى خۆڵو تۆزى زۆر. وه‌ هۆكارى مرۆیى وه‌كو فڕێدانى زبڵ و پاشماوه‌كانى و دامه‌زراندنى كارگه‌ى زۆر.وه‌كو كارگه‌ى قیرو بلۆك.

6- زۆر بوونى ڕاده‌ى پیس بوونى شار ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زۆر بوونى ژماره‌ى دانیشتوان و پێشكه‌وتنیان و پێشكه‌وتنى بارى ته‌كنه‌لۆژیا . كه‌ ئه‌مانه‌ ده‌بنه‌ هۆى به‌كارهێنانى زۆر.

7- پیس بوونى ژینگه‌ جۆراوجۆره‌ وه‌كو پیس بوونى خاك و ئاوو هه‌واو پیس بوون به‌ده‌نگ و ژاوه‌ژاو پیس بوون به‌تیشك .وه‌هه‌یه‌ كاریگه‌رى خراپى هه‌یه‌ به‌ڵام ئه‌م كاریگه‌رییه‌ له‌كفرى زۆر به‌كه‌مى به‌رچاوده‌كه‌وێت.

8- باس له‌چۆنێتى پاراستنى ژینگه‌ كراوه‌ وه‌ بۆئه‌وه‌ى ژینگه‌یه‌كى ئارامو پاك هه‌بێت پێویسته‌ زبڵ و خاشاك كه‌م بێته‌وه‌ دامه‌زراندنى كارگه‌كان له‌ده‌ره‌وه‌ى شارو كه‌مكردنه‌وه‌ى ژاوه‌ژاو.

پێشنیار

پاش ته‌واوكردنى توێژینه‌وه‌كه‌ به‌باشمانزانى چه‌ند راسپارده‌یه‌ك بخه‌ینه‌ ڕوو:

1-         پێویسته‌ ژینگه‌ بكرێته‌ بابه‌تێكى گرنگ و له‌قۆناغه‌كانى خوێندندا بخوێنرێت

2-         دامه‌زراندن و كردنه‌وه‌ى فه‌رمانگه‌ تایبه‌ت بۆ چاودێرى كردنى چینگه‌ى شاره‌كه‌ وه‌ دامه‌زراندنى كارمه‌ند.

3-         دامه‌زراندنى كارمه‌ندى زۆر له‌لایه‌ن شاره‌وانییه‌وه‌ بۆ پاك كردنه‌وه‌ى شه‌قامه‌كانى ناو شار.

4-         پێویسته‌ شاره‌وانى شوێنى تایبه‌ت دیارى بكات له‌ده‌ره‌وه‌ى شار بۆ فڕێدانى زبڵ و پاشماوه‌كانى كه‌ زیانیان هه‌یه‌ بۆسه‌ر ژینگه‌ى شار.

5-         دوورخستنه‌وه‌ى كارگه‌كان له‌ناو شار كه‌كاریگه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر كه‌ش و هه‌واى شارى كفرى.

6-         ناشتنى دره‌خت و نه‌مامى زۆر له‌ده‌وروبه‌رى شار بۆ ڕێگه‌ گرتن له‌خۆڵ و تۆزو هه‌ڵمژینى گازى دوانۆكسیدى كاربۆنى ئۆتۆمبیله‌كان.

7-         كه‌مكردنه‌وه‌ى ئۆتۆمبیلى مۆدێل كۆنه‌كان له‌ناو شاردا وه‌ به‌كارهێنانى ئۆتۆمبیلى مۆدێل نوێ.

(1) مسته‌فا نه‌ریمان: بیره‌وه‌رییه‌كانى ژیانم، دار الحریه‌ للطباعه‌، بغداد، 1992م،   ل 11

(2)صلاح الدین عبدالحمید:شارى كفرى،گۆڤارى حه‌مرین، ژماره‌ى 1، ساڵى 1999 ، لاپه‌ڕه‌162-163

(3)مسته‌فا نه‌ریمان:شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ، ساڵى1920،دارالحریه‌ للطباعه‌،ژماره‌(136)،ساڵى1980، لا 134

(4) صلاح گه‌رمیانى و كه‌نعان ڕه‌حمان:كفرى له‌دوێنێ وه‌ بۆ ئه‌مڕۆ،ڕۆژنامه‌ى ئاڵاى ئازادى، ژماره‌439،ساڵى 2001،لا 4

(5) مكرم تاڵه‌بانى:ابراهیم خان تأثر فى كوردستان،مطبعه‌ سعد، بغداد،سنه‌1976،صفحه‌ 6

(6) سه‌باح ئارام: كفرى:كۆنترین شارى ناوچه‌ى گه‌رمیان،هاوارى كه‌ركوك، گۆڤارێكى سیاسى و ڕۆشنبیرى گشتى یه‌، هه‌ولێر،ژماره‌ى1، ساڵى 1998، لا 28

(7) ناصاڵح/ شوێنێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ ڕۆژهه‌ڵاتى شارى كفرى یه‌وه‌.

(8) پ_د.خه‌لیل ئیسماعیل محمد:دیاریكردنى سنوورى جوگرافى كوردستانى. عێڕاق،كۆمه‌ڵێك مامۆستاى زانكۆ،سه‌نته‌رى برایه‌تى،چاپى دووه‌م، ساڵى1999،لاپه‌ڕه‌15.

(9) السیدعبدالرزاق الحسینى،العراق قدیماََوحدیثاََ،مطبعه‌ العرفان،بطبع ثانیه‌،بغداد،سنه‌1982،ص 223

(10) محمد هادى الدفتر:عبدالله حسن:العراق شمالى،مطبعه‌شفیق،الجز‌و الاول،بغداد،سنه‌1958،ص 285

(11) احمدسوسه:اطلس ادارى،مطبعه‌مدیریه‌المساحه‌العامه‌،بغداد،سنه‌1952،ص 52

(12) د.عبدالله غه‌فور:فه‌رهه‌نگى جوگرافیاى كوردستان،سلێمانى ساڵى 2002،ساڵى چواره‌م،لاپه‌ڕه‌ى 6

(13) ئه‌ژى:مێژووى سه‌رده‌مه‌ كارگێڕى و به‌ڕێوه‌به‌رییه‌كانى ناوچه‌ى كه‌ركوك قه‌زاى كفرى.گۆڤارێكى ڕووناكبیرى گشتى وه‌رزییه‌،ژماره‌ 2پاییزى ساڵى 2002،ساڵى چواره‌م، لاپه‌ره‌ 6.

(14) سهیل خورشید عزیز:صفحات من تأریخ منطقه‌ كفرى،الطبعه‌ الاولى،السلیمانیه‌،سنه‌2002،ص 86.

(15) ئه‌ژى: مێژووى سه‌رده‌مه‌ كارگێڕى و به‌ڕێوبه‌رییه‌كانى ناوچه‌ى كه‌ركوك قه‌زاى كفرى،هه‌مان سه‌رچاوه‌ى پێشووه‌ لا7

(16) مدیریه‌ أحصا‌ء : السلیمانیه‌ المۆشرات السكانیه‌ و البنی الخدمیه‌ الارتكازیه‌ للحضر و الریف قضا‌ء، لسنه‌ 2002

(17) و. عه‌لى مه‌حموود ئه‌سعه‌د سوورداشى: جیۆلۆجیاى ناوچه‌ى كه‌ركوك و كلاریگه‌رى له‌سه‌ر كۆبوونه‌وه‌ى نه‌وت ، كۆنگره‌ى كه‌ركوك 2001، سه‌نته‌رى برایه‌تى هه‌ولێر، لا3.

(18) Conglomerate : به‌ردى چه‌و و لم و زیخ یه‌ك ده‌گرن به‌ كۆمه‌ڵ ده‌نووسێته‌ یه‌كه‌وه‌ و پێى ده‌ڵێن كونگلومریت. به‌ڵام لامسیتون كاربۆناتى كالسیۆمه‌ دیسان تواناى زۆرى توانه‌وه‌ى هه‌یه‌.

(19) د. عه‌لى محموود ئه‌سعه‌د سوورداشى: سه‌رچاوه‌ى پێوو ل3-4

(20) كۆمه‌ڵێك فێركارى زانینگه‌: جیۆگرافیاى كوردستان، سه‌نته‌رى برایه‌تى، چاپى دووه‌م، ساڵى 1999. ل56-66.

(21) جاسم محمد خلف: جغرافیه‌ ئراق الطبیعه‌ الاقتصادیه‌ البشریه‌، بغدا، سنه‌ 1959، ل13-118.

(22)  كۆمه‌ڵێك فێركارى زانینگه‌: جیۆگرافیاى كوردستان، هه‌مان سه‌رچاوه‌ى پێشووتر، ل66-72.

* سه‌رچاوه‌ : كۆمه‌ڵێك فێركارى زانینگه‌: جیۆگرافیاى كوردستان، سه‌نته‌رى برایه‌تى، چاپى دووه‌م، ساڵى 1999، ل71.

* سه‌رچاوه‌ : كۆمه‌ڵێك فێركارى زانینگه‌: جیۆگرافیاى كوردستان، سه‌نته‌رى برایه‌تى، چاپى دووه‌م، ساڵى 1999، ل72.

(23) شاكر خصباك : العراق شمالى، و طبیعه‌ شفیف، بغداد، سنه‌ 1973، ل 485

(24) ناهده‌ جمال طالبانی و خالد طبیب محمد: صیانه‌ ما‌و و التربه‌ / جامعه‌ سلیمانیه‌، كلیه‌ زراعه‌، قسم الترب، سنه‌ 1998، ل 14

(25) ناهیده‌ جه‌ماڵ تاڵه‌بانى : داهاتى سروشتى قه‌زاى كفرى، گۆڤارى (كه‌ركووك)، ژماره‌ (3)- ساڵى چواره‌م، زستانى 2003، سلێمانى ل21

(26) ناهده‌ طالبانی و خالد طبیب محمد : صیانه‌ الما‌و و التربه‌، جامعه‌ السلیمانیه‌، كلیه‌ زراعه‌، قسم التربیه‌، سنه‌ 1998، ص14.

(27)كۆمه‌ڵێك فێركارى زانینگه‌ : هه‌مان ژێده‌رى پێشوو، ل75.

(28) كۆمه‌ڵێك فێركارى زانینگه‌ : جیۆگرافیاى كوردستان، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، ل78.

(29) ناهده‌ طالبانی و خالد طبیب محمد : صیانه‌ الما‌و و التربه‌، جامعه‌ السلیمانیه‌، كلیه‌ زراعه‌، قسم التربیه‌، سنه‌ 1998، ص14.

(30) عبدالله نجم العانی: مباد‌و علم التربه‌، الگبعه‌ الاولى، سنه‌ 1980، ص13-15.

(31) ناهده‌ گالبانی و خالد گبیب محمد : تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى خاك و پۆلێن كردنى به‌ شێوه‌كى گشتى و به‌تایبه‌تى له‌ كوردستاندا، ساڵى 2002، ل1.

(32) ناهده‌ جه‌مال تاله‌بانى و خالد طبیب به‌رزنجى : تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى خاك و پۆلێن كردنى به‌ شێوه‌ى گشتى به‌ تایبه‌تى له‌ كوردستاندا، بڵاونه‌كراوه‌ته‌وه‌، ساڵه‌ 2002، ل 25-26.

(33) ناهده‌ طالبانی و خالد طبیب محمد : صیانه‌ الما‌و و التربه‌، جامعه‌ السلیمانیه‌، كلیه‌ زراعه‌، قسم التربیه‌، سنه‌ 1998، ص29-33.

(34) جاسم محمد خلف: جغرافیه‌ ئراق الطبیعه‌ الاقتصادیه‌  البشریه‌، بغدا، سنه‌ 1959، ل140.

(35) الندوى ، ایداره‌ المتكامله‌ للنقابات، المعد العربى،انما المدن، جد السعودیه‌،تاریخ انعقاد فى 14-16الحزیران

(36) wikipedia.org

(37)، (38) wikipedia.org

(39) wikipedia.org

(40) الندوى ، أداره‌ متعامله‌ للنقابات، العصر العربى، انما‌و مدن، جده‌ السعودیه‌، تاریخ انعقاد فى 14-16حزیران 1999 م.

(41) wikipedia.org

(42) ، (43) wikipedia.org

(44) د/ابراهیم بن عبدالحمیدعالم،اطلاله‌ على انواع التلوث البیئه‌ والتوعیه‌،ص 3-5

(45) الندوى، اداره‌ المتكامله‌ النقابات، العصر العربى،انما المدن جده‌السعودیه‌ ،تاریخ انعقاد فى 14-16الحزیران 1999 م

(46) د/ابراهیم بن عبد الحمید عالم،اطلاله‌على انواع التلوپ البیئى ولتوعیه‌. ص167-168

(47)الندوى،اداره‌المتكامله‌ للنقابات العصرالعربى،انما‌و المدن جده السعودیه‌،تاریخ انعقاد 14-16حزیران 1999م.

(48) الندوى، اداره‌ المتكامله‌ النقابات، العصر العربى،انما المدن جده‌ السعودیه‌ ،تاریخ انعقاد فى 14-16الحزیران 1999 م

(49) د. ابراهیم عبدالحمید عالم، اگلاله‌ على انواع التلوپ البیئى والتوعیه‌. ص 168

(50) الندوى، اداره‌ المتكامله‌ النقابات، العصر العربى،انما المدن جده‌السعودیه‌ ،تاریخ انعقاد فى 14-16الحزیران 1999 م

(51) الندوى، اداره‌ المتكامله‌ النقابات، العصر العربى،انما المدن جده ‌السعودیه‌ ،تاریخ انعقاد فى 14-16الحزیران 1999 م

(52) هه‌مان سه‌رچاوه‌ى پێشوو.

(53)  www.allbes thealth.com

(54) www.google.com

(55) www.google.com

(56) د. ابراهیم عبدالحمید عالم، اطلاله‌ على انواع التلوپ البیئى والتوعیه‌. ص 174-175

(57) الندوى، اداره‌ المتكامله‌ النقابات، العصر العربى،انما المدن جده‌السعودیه‌ ،تاریخ انعقاد فى 14-16الحزیران

(58) د/ابراهیم بن عبدالحمیدعالم ،اطلاله‌ على انواع التلوث البیئى والتوعیه‌  ص 170-171

(59) www.wikipedia.org

(60) د.ابراهیم بن عبدالحمید عالم,م..ص16.ص17

(61) ، (62) د-ابراهیم بن عبدالحمید عالم.م.ص.

(63)google.com

(64) د/ابراهیم بن عبدالحمیدعالم، م-س-ص 18-19

(65) سه‌رچاوه‌ى پێشوو.

(66) د/ابراهیم بن عبدالحمیدعالم ،اطلاله‌ على انواع التلوث البیئى والتوعیه‌  ص21

(67) د. بیوار خنسى:مقالات متنوعه‌ حوله‌ الما‌و والنفط والبیئه‌، طبع الاولى،سنه‌ 2001 ص  150-151.

(68) جه‌زا تۆفیق تاليب: بایه‌خى جیوپۆلۆتیكى دانیشتووانى هه‌رێمى كوردستانى عێڕاق،چاپى دووه‌م،ساڵى 1999،لاپه‌ڕه‌ى 109 – 222

(69) چاوپێكه‌ووتن .به‌ڕێز. كه‌ریم سالارعبدالرحمن،6/4/2009.دوو شه‌ممه‌

(70) د. بیوار خنسى:مقالات المتنوعه‌ حول الما‌و والنفط والبیئه‌،طبعه‌ الاولى،سنه‌ 2001،ص  144

(71) شكور محمد حیدر: 22- شوباتى -2009 نووسراوه‌

(72) شكور محمد حیدر سه‌رچاوه‌ى پێشوو

(73) لوقمان شیروانى:ڕۆژنامه‌ى ئاسۆ،چاپى هه‌ولێر،ژماره‌ 844،لاپه‌ڕه‌ 7

(74) بشار عادل كریم و یوسف عباس احمد: كه‌ركوك ، گۆڤارێًكى ڕوناكبیرى گشتى وه‌رزییه‌ ، ژماره‌ 1،لا167 – 168، ساڵى هه‌شته‌م ، هاوینى 2006.

(75)د. بیوار خنسى:مقالات المتنوعه‌ حول الما‌و والنفط والبیئه‌،طبعه‌ الاولى،سنه‌ 2001،ص 144- 146

(76) Google.com

(77) د. ابراهیم بن عبدالحمید عالم، اطلاله على انواع تلوث البیتى و التوعیه‌،   ص   161-162

(78) اكادیمیه‌ مستجمعات المیاه على الشبكه‌ ثمانیه‌ من ادوات حمایه‌ مستجمعات المیاه‌

Water train /epa.gov

(79)allesthealth.com

(80) Develop pment and envirohment.htm

(81) رشید الصمد. محمد سعید صبارینى، البیئه ومشكلاتها، سنه‌ 1978،     ص    175-176

 به‌ندى یه‌كه‌م:

ژینگه‌ى شارى كفرى

به‌ندى دووه‌م:

دانیشتووانى شارى كفرى و كاریگه‌رى له‌سه‌ر ژینگه‌

به‌ندى سێ هه‌م:

جۆره‌كانى پیس بوونى ژینگه‌

یه‌كه‌م: پیس بوونى خاك

دووه‌م: پیس بوونى هه‌وا

سێ هه‌م: پیس بوونى ئاو

چواره‌م: پیس بوون به‌ده‌نگ و ژاوه‌ژاو

به‌شى سێهه‌م

به‌ندى یه‌كه‌م:.

ژینگه‌ى شارى كفرى:.

شارى كفرى شارێكى خنجیلانه‌یه‌ كه‌ ژینگه‌یه‌كى نائارام یاخوود ژینگه‌یه‌كى ناجێگیر ده‌ورى داوه‌. كه‌ دوو هۆكار كار له‌ژینگه‌ ده‌كات هۆكارى سروشتى و مرۆییه‌ ، هۆكارى سروشتى وه‌كو گۆڕانكارى ئاوو هه‌واو نزم بوونه‌وه‌ى تیشكى خۆر بۆ سه‌ر ڕووى زه‌وى ئه‌مانه‌ هه‌مووى كاریگه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر ژینگه‌ له‌شارى كفرى به‌تایبه‌تى گۆڕانكارى ئاوو هه‌وا زیاتر كاریگه‌رى هه‌یه‌ وه‌كو به‌رزى پله‌ى گه‌رمى و زۆرى با وو تۆزو كه‌مى باران و كه‌مى ڕووبه‌رى سه‌وزایى. كه‌ ڕووبه‌رى سه‌وزایى فاكته‌رێكى گرنگه‌. بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى زیانه‌كانى ژینگه‌. وه‌ هۆكارێكى تر هۆكارى مرۆییه‌ كه‌ده‌ورى سلبى ده‌بێت له‌سه‌ر ژینگه‌ وه‌كو دامه‌زراندنى كارگه‌كان كارگه‌ى پیشه‌سازى و له‌ناوبردنى دارو دره‌خت و فڕێ دانى زبڵ و پاشماوه‌ له‌شوێنى نه‌گونجاو . جا لێره‌دا ئه‌گه‌ر بێتو هۆكارى سروشتى ڕوویداو مرۆڤ هه‌وڵى نه‌دا بۆ پاراستنى ژینگه‌ كه‌ى ئه‌وه‌ ئه‌و هۆكارانه‌ كاریگه‌رى خراپى ده‌بێت بۆ سه‌ر ژینگه‌ لێره‌دا ژینگه‌ به‌ته‌واوه‌تى تێك ده‌چێ وه‌ ئه‌گه‌ر بێتو هه‌ردوو هۆكارى سروشتى و مرۆیی یه‌ك بگرێت ده‌بێته‌ هۆى له‌ناوچوونى خاك و پیس بوونى ئاوى ژێرزه‌وى وه‌ له‌ناوچوونى ئاژه‌ڵان و ماسى ناو ئاوه‌كان و ڕووه‌ك و بلاوبوونه‌وه‌ى نه‌خۆشى. (67)

به‌ندى دووه‌م:.

دانیشتوانى شارى كفرى و كاریگه‌رى له‌سه‌ر ژینگه‌:.

ئه‌گه‌ر سه‌یرى دانیشتوان بكه‌ین ده‌بینین به‌شێوه‌یه‌كى یه‌كسان دابه‌ش نه‌بوونه‌ به‌سه‌ر ڕووى زه‌ویدا ئه‌وه‌ش له‌ئه‌نجامى له‌دایكبوون و مردن و كۆچكردن به‌رزوونزمى دروست ده‌بێت وه‌ له‌ ڕێژه‌ى دانیشتووان له‌ساڵى(1957) دا له‌شارى كفرى (31 – 40) كه‌س بووه‌ بۆ هه‌ر (كم) دووجا وه‌ له‌ساڵى(1987) دا ده‌بینین چڕى دانیشتووان كه‌م بۆته‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ (16,4)كه‌س بۆ هه‌ر (كم)دووجا  ئه‌مه‌ش به‌هۆى ڕاگواستن و ئاواره‌كردن و ئه‌نفال. به‌ڵام له‌به‌شه‌كانى باشوورى هێڵى باران(300)ملم دابه‌ش بوون جیاوازه‌ به‌هۆى ناڕێكى باران بارینه‌وه‌ له‌ناوچه‌كه‌ ئه‌مه‌ش نموونه‌یه‌كه‌ كه‌وا چڕى دانیشتووان جیاوازه‌ له‌شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكى ترچوونكه‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌گاته‌ سنوورى باشوورى قه‌زاى كفرى. (68) به‌ڵام له‌م سالانه‌ى دواییدا ژماره‌ى دانیشتووان ساڵ له‌دواى ساڵ له‌زیادبووندایه‌ ئه‌مه‌ش به‌هۆى باش بوونى بارى ئابوورى و كه‌مى نه‌خۆشى ئێستا ژماره‌ى دانیشتووان له‌شارى كفرى به‌پێى سه‌رژمێرى ساڵى(2008) (20200)كه‌س بووه‌ به‌لام ئه‌م ڕێژه‌یه‌ له‌زیاد بووندایه‌ تاكو ساڵى (2009) ژماره‌ى دانیشتووان گه‌یشته‌ (29700) كه‌س كه‌ئه‌م ژماره‌ زۆره‌ى دانیشتووان ده‌بێته‌ هۆى  زۆرى به‌كارهێنانى مادده‌كان و زۆر بوونى پاشماوه‌كان كه‌ پاشماوه‌كانه‌ له‌جۆرى ئاوه‌ڕۆى ماڵان و فڕێدانى قووتوى خۆراك و دبه‌ى ئاوه‌ كانزاییه‌كان و پاشماوه‌ى جگه‌ره‌كان و زبڵى خۆراكه‌ جۆربه‌جۆره‌كانى ڕۆژانه‌ هه‌روه‌ها به‌كارهێنانى ژماره‌یه‌كى زۆر ئۆتۆمبیل كه‌ هه‌ر ماڵێك بڕى دوو ئۆتۆمبیلیان ده‌بێت كه‌ ئه‌و گازه‌ كه‌ فڕێ ده‌داته‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ هۆكارێكه‌ بۆ تێك چوونى ژینگه‌.جا بۆ ئه‌وه‌ى پارێزگارى بكرێت له‌م ژینگه‌یه‌ پێویستى به‌ ناشتنى چه‌ند نه‌مام و دار هه‌یه‌ كه‌ ئێستا نزیكه‌ى (20000) دار نێژراوه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ڕیچژه‌ زۆره‌ى دانیشتووان كه‌له‌شارى كفریدا هه‌یه‌ كه‌وه‌كو باسمانكرد (29,700)كه‌س ده‌بێت جا بۆیه‌ هه‌رمرۆڤێك یان هه‌ر تاكه‌ كه‌سێك پێویستى به‌ (سێ) دار هه‌یه‌.بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت ژینگه‌كه‌مان بپارێزین ده‌بێت بایه‌خ بدرێت به‌ناشتنى دارى زۆر. (69)

به‌ندى سێ هه‌م.

له‌شارى كفرى چه‌ند جۆرێك یس بوونى ژینگه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆى تێكچوونى سیماه‌ شار.

جۆره‌كانى پیس بوونى ژینگه‌

- یه‌كه‌م – پیس بوونى خاك –

خاك یه‌كێكه‌ له‌ڕه‌گه‌زه‌كانى سروشت كه‌ گرنگییه‌كى زۆرى هه‌یه‌  و مه‌به‌ست لێى چینه‌كانى به‌شى سه‌ره‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌ تا ئاستێكى دیارى كراو خاكیش به‌شێكى سروشتی یه‌،په‌ره‌ى سه‌ندووه‌ له‌نجامى كردارى كه‌شكارى پێكهاتووه‌،زیاتر به‌شێوه‌یه‌كى چین چین دروست ده‌بێت،ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هۆى شى بوونه‌وه‌ى به‌رده‌كان له‌ژینگه‌یه‌كى دیارى كراودا واتا له‌كاتێكى جیاوازدا درووست بووه‌. به‌رزبوونه‌وه‌ى پله‌ى گه‌رمى یه‌كێكه‌ له‌و ڕه‌گه‌زانه‌ى كه‌ كاریگه‌رى خراپى هه‌یه‌ له‌سه‌ر ژیانى مرۆڤ و گه‌شه‌ى خاك ده‌بێته‌ هۆى بڵاوبوونه‌وه‌ى چه‌ندین نه‌خۆشى وه‌كو نه‌خۆشى دڵ،به‌تایبه‌تى له‌ناوچه‌ى ئیستیوائ له‌ناوچه‌ گه‌رمه‌كان له‌كفریش ناوچه‌یه‌كى گه‌رمه‌،ئه‌م هۆكاره‌ گۆڕان به‌سه‌ر گه‌شه‌ى ڕووه‌ك دێنێ و كه‌م گه‌شه‌ ده‌كات و ده‌بێته‌هۆى بڵاوبوونه‌وه‌ى بیابان و زه‌وى  وشك ده‌بێ كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر ژیانى مرۆڤ ده‌كات به‌نزیكه‌ى(92 ملیۆن)كه‌س. (70)

پیس بوونى خاك –

پیس بوونى خاك به‌هۆى چه‌ند هۆكارێكه‌وه‌یه‌ له‌وانه‌ فڕێ دانى زبڵ و خاشاك كه‌له‌ جۆرى پاشماوه‌ى شووشه‌و پلاستیك و خانووبه‌ره‌و قیر و هه‌روه‌ها بوونى شوێنى به‌نزینخانه‌و نه‌وت و گاز و ڕۆن و شوێنى مۆلیده‌كان كه‌ زۆره‌ى ئه‌م ماددانه‌ ده‌ڕژێنه‌ سه‌ر زه‌وى دیمه‌نى زه‌وییه‌كه‌ تێك ده‌چێ و خاكه‌كه‌ ده‌سووتێنێ به‌تایبه‌تى ناوچه‌ى پیشه‌سازى له‌كفرى كه‌ خاكى ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌كه‌ڵكى ناشتنى هیچ جۆره‌ ڕووه‌كێك نایه‌ت و تواناى به‌رهه‌مهێنانى نامێنێت و چوونكه‌ ئه‌و مادده‌ پیسانه‌ كه‌ بڵاوده‌بێته‌وه‌ به‌سه‌ر خاك ناهێڵێت خاكه‌كه‌ گه‌شه‌ بكات و مادده‌ ئه‌ندامییه‌كانى نامێنێت.وه‌ هۆكارى ترى پیس بوونى خاك له‌هه‌موو ووڵاتانداو كفریش زۆرن وه‌كو لافاو بوومه‌له‌رزه‌و شه‌ڕه‌كان. هه‌رچه‌نده‌ شارى كفرى و هه‌رێمى كوردستان دووره‌ له‌ بوومه‌له‌رزه‌ به‌ڵام لافاو كاریگه‌رى شه‌ڕه‌كانى ڕژێمى به‌عسى ڕووخاو و هۆكارێ بوون له‌تێكدانى خاك.

كاریگه‌رى شه‌ڕه‌كان بڵاوبوونه‌وه‌ى مادده‌ى كاربۆن و كیمیاوى له‌سه‌ر زه‌وى. هه‌روه‌ها كاریگه‌رى لافاویش هه‌یه‌ وه‌كو له‌ساڵانى ڕابردوودا كه‌ڕێژه‌یه‌كى زۆر باران ده‌بارى ده‌بووه‌ هۆى لافاو كه‌ هه‌زاره‌ها دۆنم زه‌وى كشتوكاڵى له‌ناوچوون و به‌تایبه‌تى له‌شارى كفرى نزیك چه‌مى كفرى كه‌ ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆى كه‌مى ڕووبه‌رى سه‌وزایى له‌شاردا به‌ڵام ئێستا هه‌وڵى دروست كردنى به‌نداوى (باوه‌شاسوار) ده‌ده‌ن له‌سه‌ر چه‌مى كفرى كه‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ نامێنێ و ئاوى بارانیش له‌زیاده‌ ناڕوات. (71)

دووه‌م: پیس بوونى هه‌وا

هۆكارى پیس بوونى هه‌وا له‌كفریدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند هۆكارێك له‌وانه‌ به‌هۆى باى هه‌میشه‌یى كفرى له‌باكوورى ڕۆژئاواوه‌ بۆ كفرى دێ ئه‌و به‌شه‌ى باكوورى ڕۆژئاواى كفریش ناوچه‌یه‌كى ووشكانى و ته‌خته‌ و گڵه‌ به‌هۆى ئه‌وه‌ى ئۆتۆمبیل و ئاژه‌ڵ له‌و ناوچه‌دا هاتوو چۆده‌كه‌ن زه‌وییه‌كه‌ ده‌بێته‌ خۆڵ و تێكه‌ڵى باكه‌ ده‌بێ و ده‌بێته‌ هۆى هه‌ڵكردنى ته‌پووتۆزو شاره‌كه‌ پیس ده‌بێ هه‌روه‌ها ناوچه‌ى پیشه‌سازى و هه‌ندێ كووره‌ى كه‌چ و بوونى كارگه‌كان وه‌كو كارگه‌ى قیر كه‌ گازى پیسى ژه‌هراوو كاربۆن بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ ئه‌و به‌شه‌ى كفرییه‌وه‌ دیسان هۆكارى سه‌ره‌كین بۆ پیس بوونى هه‌واى شاره‌كه‌.

هه‌روه‌ها به‌هۆى زۆرى مۆلیده‌كان و ئۆتۆمبێل و سووتانى سووته‌مه‌نى و كه‌ئه‌مانه‌ هه‌موویان له‌كاتى كارپێكردنیان ڕێژه‌یه‌كى زۆر گازى دووانه‌ئۆكسیدى كاربۆن (co 2) بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌ به‌هه‌وا، كه‌ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى كه‌مبوونه‌وه‌ى ڕێژه‌ى (o2) ئۆكسجین له‌هه‌وا . به‌پێى چه‌ند لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك سووتانى یه‌ك لیتر به‌نزین له‌ئۆتۆمبێله‌كان زیاتر له‌(2) كیلۆ گازى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن له‌هه‌وا بڵاوده‌كاته‌وه‌ بۆیه‌ بۆ هه‌ر ئۆتۆمبێلێك پێویسته‌(7) حه‌وت دار هه‌بێت تا گازى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن هه‌ڵبمژێت. (72)

وه‌ له‌سووتانى یه‌ك لیتر گازیش نزیكه‌ى سێ كیلۆگرام گازى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن بڵاوده‌كاته‌وه‌.هه‌روه‌ها ڕووبه‌رى سه‌وزایی و دارو دره‌خت ڕۆڵى گرنگ ده‌گێڕێ بۆ پاك ڕاگرتنى ژینگه‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌ى ڕۆشنه‌پێكهاتنه‌وه‌ گازى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن هه‌ڵده‌مژێت و ئۆكسجین ده‌داته‌وه‌ به‌پێى هه‌ر لێكدانه‌وه‌یه‌ك هه‌ر دارێكى مامناوه‌ندى ڕۆژانه‌ (107) كگم(co2) هه‌ڵده‌مژێت و (140) لیتر ئۆكسجین ده‌داته‌وه‌ .وه‌ گازى (o2) له‌گه‌ڵ دووه‌م ئۆكسیدى نایترۆجین(no2) كارلێك بكه‌ن گازى ئۆزۆن (o3) په‌یدا ده‌بێت و ده‌بێته‌ هۆى حه‌ساسیه‌ى چاو وه‌ بۆڕییه‌كانى هه‌ناسه‌و ئه‌عصاب گه‌رمكردنى مرۆڤ. (73)

سێ هه‌م : پیس بوونى ئاو

- ئاوى سه‌ر زه‌وى

- ئاوى ژێر زه‌وى

ئاوى سه‌ر زه‌وى كه‌ ڕووباره‌ هه‌میشه‌یى و كانى و چه‌م ده‌گرێته‌وه‌ وه‌كو چه‌مى نارێ وه‌ ئاوى سه‌رزه‌وى له‌ناوچه‌كه‌ به‌ڕێژه‌یه‌كى كه‌م هه‌یه‌ ئه‌ویش به‌هۆى كه‌مى باران و دوورى ناوچه‌كه‌ له‌ده‌ریاو زه‌ریاكانه‌وه‌ ئه‌مه‌ش وا ده‌كات كه‌ ڕۆژ له‌دواى ڕۆژله‌كه‌م بووندایه‌ . وه‌ هۆى پیس بوونى ئاوى سه‌رزه‌وى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فڕێدانى زبڵ و پاشماوه‌ى ماڵان و ئاوه‌ڕۆى پیسى ماڵان بۆ ناو ئاوه‌كان كه‌ده‌بێته‌ هۆى كۆبوونه‌وه‌ى ئه‌و مادده‌ زیانبه‌خشانه‌ى كه‌ده‌بێته‌ هۆى پیس بوون و بڵاوبوونه‌وه‌ى میكرۆب و نه‌خۆشى جۆراوجۆر.

- ئاوى ژێر زه‌وى بریتی یه‌ له‌و ئاوه‌ى كه‌ له‌ژێر زه‌ویدا هه‌یه‌ به‌شێوه‌ى وه‌ساتوى یان به‌شێوه‌ى ڕێكردوو كه‌ ئاوى ژێر زه‌وى له‌سه‌ر زه‌وى ده‌رده‌كه‌وێت به‌شێوه‌ى سروشتى وه‌ك كانییاو یان له‌ڕێگه‌ى ده‌ستێوه‌ردانى مرۆڤ وه‌ك بیرو كارێز. یان ئه‌و ئاوه‌یه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان خاك و چینه‌ به‌رده‌كانى خواره‌وه‌ى وه‌ گرنگترین ئاوه‌ بۆ ناوچه‌ى كفرى بۆ خواردنه‌وه‌ى ئاده‌میزادو ئاژه‌ڵان و زۆر جاریش بۆ كشتوكاڵ به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆر سازگار نی یه‌ و ڕێژه‌ى خوێى تیادایه‌ وه‌ چه‌وى زۆره‌ خۆڵى نی یه‌ كه‌ پێویستى به‌پاڵاوتن هه‌یه‌ پێش به‌كارهێنانى. (74)

- پیس بوونى ئاو :.

نه‌ك به‌ته‌نها له‌شارى كفرى سه‌رچاوه‌ى پیس بوونى ئاو هه‌یه‌ به‌ڵكو له‌زۆربه‌ى ووڵاتاندا چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كى پیس بوونى ئاو هه‌یه‌ كه‌نزیكه‌ى(1700)سه‌رچاوه‌یه‌ له‌وانه‌ پیشه‌سازى وه‌كو ئاوه‌ڕۆى پاشماوه‌ى كارگه‌ى ڕستن و چنین كه‌ بڵاوده‌بێته‌وه‌ بۆ ناو ئاوه‌كان و مادده‌ ئه‌ندامییه‌كان و مادده‌ ڕه‌شه‌كان وه‌كو قیرو ڕۆنى ڕه‌ش وه‌ ئاوى پیسى ماڵان كه‌ ئه‌م سه‌رچاوانه‌ له‌شارى كفریدا زۆره‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌(250)ملیۆن ته‌ن له‌پاشماوه‌ى كارگه‌كان و پیشه‌سازى و هۆكارى گواستنه‌وه‌و شتى سووتێنراو له‌ ڕێژه‌یه‌(33%) ده‌بێته‌ هۆى پیس بوونى ژینگه‌ . هه‌روه‌ها زۆرى و به‌رده‌وامى شه‌ڕه‌كان به‌تایبه‌تى له‌ساڵانى نه‌وه‌ده‌كان كه‌ كاریگه‌رى زۆرى كرده‌ سه‌ر گۆڕانكارى ژینگه‌ و پیس بوونى وه‌كو شه‌ڕى كه‌نداو و سووتانى بۆڕییه‌ نه‌وته‌كانى كه‌دووكه‌ڵى ڕه‌شى زۆرى بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ كاربۆن و مادده‌ى كیمیاوى تیدا بوو.

كه‌ناوچه‌كانى كوردستانى گرته‌وه‌ له‌وانه‌ شارى كفرى یه‌كێك بوو له‌و ناوچانه‌ى له‌ساڵانى 1990 – 1992 له‌ئه‌نجامى ئه‌و دووكه‌ڵه‌ ڕه‌شه‌ كاتێك باران بارى دڵۆپه‌ى ئاوى بارانه‌كه‌ ڕه‌ش بوو ئه‌م دڵۆپه‌ ئاوه‌ پیسه‌ بڵاوبووه‌ ناو ئاوى سه‌ر زه‌وى و ژێر زه‌وى ناوچه‌كه‌. (75)

چواره‌م : پیس بوون به‌ده‌نگه‌ ژاوه‌ژاو

پیس بوونى به‌ژاوه‌ژاو. جۆرێكه‌ له‌جۆره‌كانى پیس بوون كه‌ به‌ پیس بوونى نامادیى هه‌وا داده‌نرێت شارى كفرى هه‌روه‌كو زۆربه‌ى شاره‌كانى ترى كوردستان ژاوه‌ژاوێكى زۆرى تێدا ده‌بینرێت زۆربه‌ى ژاوه‌ژاو په‌یوه‌ندى هه‌یه‌ به‌شوێنه‌وه‌ به‌تایبه‌تى له‌شوێنه‌ پێشكه‌ووتووه‌كان كه‌ كارگه‌ى زۆرى تێدایه‌ كه‌ ئامێرى زۆر به‌كاردێت كه‌ هه‌ریه‌ك له‌و ئامێرانه‌ ده‌نگى تایبه‌تى خۆى هه‌یه‌ ژاوه‌ژاو له‌چه‌ند سه‌رچاوه‌ دروست ده‌بێت له‌وانه‌ هۆیه‌كانى گواستنه‌وه‌ وه‌كو ئۆتۆمبێل و ماتۆڕه‌كان ده‌نگى تایبه‌تى خۆى بڵاوده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌م ده‌نگانه‌ كارده‌كه‌نه‌ سه‌ر گوێى مرۆڤ.

هه‌روه‌ها شوێنى پیشه‌سازییه‌كان سه‌رچاوه‌ى ترى پیس بوون به‌ژاوه‌ژاوه‌ كه‌سه‌رچاوه‌ى كارگه‌كان و شوێنى كار كه‌ كارده‌كاته‌ سه‌ر ئه‌و كرێكارانه‌ى له‌و كاگانه‌ كارده‌كه‌ن و وه‌ زۆربه‌ى دانیشتووانى ناوچه‌كه‌ وه‌كو كاگه‌ى قیرو چنین له‌كفرى ده‌بینین ئه‌و كرێكارانه‌ تووشى حه‌ساسیه‌ى گوێ ده‌بن به‌هۆى ئه‌و ده‌نگانه‌ كه‌ڕۆژانه‌ ده‌یبیستێت.هه‌روه‌ها ده‌نگى ئاو سه‌رچاوه‌یه‌كى تره‌ بۆبڵاوكردنه‌وه‌ى ژاوه‌ژاو كه‌به‌گشتى ئاوى ده‌ریاو زه‌ریاكان ده‌گرێته‌وه‌ به‌ڵام له‌كفرى سه‌رچاوه‌ى ئاوى كه‌مى هه‌یه‌ بۆیه‌ ده‌نگى ئاو زۆر به‌كه‌مى ده‌بیسترێت یاخوود هه‌ر نییه‌ هه‌روه‌ها ئێستا له‌شارى كفرى ڕێژه‌یه‌كى زۆر مۆلیده‌ى كاره‌با ده‌بینرێت كه‌ ده‌نگێكى بیزاركه‌رى هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌م سه‌رچاوه‌ى ژاوه‌ژاوه‌ كارده‌كاته‌ سه‌ر مرۆڤ تووشى له‌ده‌ست دانى بیستنى ده‌كات وه‌ نائارامى مێشكى و تووشى بوون به‌سه‌رئێشه‌و ئازارى سه‌ر بۆپێوانه‌ كردنى ڕێژه‌ى ژاوه‌ژاوه‌یه‌كه‌ى (دیسپل) هه‌یه‌ كه‌ كوورت كراوه‌ى (دى- پى) یه‌ كه‌ پێویسته‌ ڕێژه‌ى ژاوه‌ژاو بۆ سه‌ر گوێ ى مرۆڤ له‌(30-35) زیاتر نه‌بێت. (76)

 به‌ندى یه‌كه‌م : سه‌ره‌تایه‌ك له‌سه‌ر ژینگه‌

به‌ندى دووه‌م:په‌یوه‌ندى مرۆڤ به‌ ژینگه‌وه‌

به‌ندى سێ هه‌م :

یه‌كه‌م:چه‌مكى پیس بوونى ژینگه‌

دووه‌م:جۆره‌كانى پیس بوونى ژینگه‌

یه‌كه‌م:پیس بوونى هه‌وا

دووه‌م:پیس بوون به‌تیشك

سێ هه‌م: پیس بوونى ئاو

چواره‌م:پیس بوونى خاك

پێنجه‌م:پیس بوون به‌ده‌نگ

به‌شى دووه‌م

به‌ندى یه‌كه‌م

سه‌ره‌تایه‌ك له‌سه‌ر ژینگه‌

چه‌مكى ژینگه‌

زاراوه‌ى ژینگه‌ به‌كۆمه‌ڵێك بارودۆخ و هۆكارى ده‌ره‌كى ده‌ووترێت كه‌ زینده‌وه‌ران تیایدا ده‌ژین واتا هه‌ر شوێنێك كه‌له‌ ده‌ره‌وه‌ى مرۆڤ بێت وه‌هه‌ر شتێك كه‌ه‌وروبه‌رى مرۆڤ بدات وه‌كو ئه‌و هه‌وایه‌ى كه‌ هه‌ڵیئه‌مژین ئه‌و ئاوه‌ى كه‌ ئه‌یخۆین ئه‌و خاكه‌ى كه‌له‌سه‌رى ئه‌ژین وه‌ هه‌ر زینده‌وه‌رێك یان نازیندووییه‌ك كه‌ له‌ده‌وروبه‌رى مرۆڤدا بێت به‌هه‌موویانه‌وه‌ ژینگه‌ پێك دێنن.(35)

ژینگه‌و سیسته‌مى ژینگه‌:

وشه‌ى ژینگه‌ به‌پێى بۆچوونى زانایان وشه‌ى ژینگه‌ له‌كۆمه‌ڵێك هۆكارى ده‌ره‌كى ژیانى زینده‌وه‌ران كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ژیان دروست بووه‌ وه‌ مه‌به‌ست له‌سیسته‌مى ژینگه‌ ڕووبه‌رێكه‌ له‌سروشتى ژیانى زینده‌وه‌ران و مادده‌ زیندووه‌كان كه‌ كارلێكردنى هه‌ندێكیان له‌گه‌ڵ یه‌كداو له‌گه‌ڵ بارودۆخى ژینگه‌ بۆته‌ هۆى دروست بوونى له‌نێوان به‌شه‌ زیندوو نازیندووه‌كان.(36)بۆ نموونه‌ وه‌كو سیسته‌مى ژینگه‌ى دارستان وه‌ ڕووبارو ده‌ریاچه‌كان وه‌ به‌شێوه‌یه‌كى ڕوون ئه‌م پێناسه‌یه‌ واى داڕشتووه‌ كه‌ هه‌موو زینده‌وه‌ران پێك هاتووه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌ى ژینگه‌یى وه‌كو سه‌ره‌تاییه‌كان و ڕوك و گیانله‌به‌ران هه‌موو ڕه‌گه‌زه‌كانى ژینگه‌ى نازیندوو وه‌كو پێك هاته‌ى خاك بایه‌كان وه‌ درێژى ڕۆژو شێ و پیس بوون.. هتد واتا مرۆڤ یه‌كێكه‌ له‌كائینه‌كان سیسته‌مى ژینگه‌وه‌ جێگاى تایبه‌تى هه‌یه‌ له‌پێش كه‌وتنى بیرو ده‌روونى كه‌ ئه‌مه‌ش بۆته‌ هۆى زاڵ بوونى تاڕاده‌یه‌ك و به‌شێوه‌یه‌كى هه‌ست پێكراو له‌سیسته‌مى ژینگه‌ هه‌روه‌ها زۆربه‌ى زانایان ڕێككه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى تێگه‌یشتنیان له‌ژینگه‌ گرنگى ده‌دات به‌هه‌موو هۆكاره‌ ده‌ره‌كییه‌كان كه‌ زینده‌وه‌ران تیایدا ده‌ژین. ژینگه‌ گرنگى هه‌یه‌ بۆ مرۆڤایه‌تى له‌و چوارچێوه‌ى كه‌ تیایدا ده‌ژین وه‌كو ئاوو هه‌واو خاك ئه‌م سێ ئه‌ركانه‌ گرنگى ده‌دات به‌ژیانى مرۆڤایه‌تى وه‌ ئه‌م سێ ئه‌ركانه‌ له‌پێكهاته‌ نازیندووه‌كانن كه‌ گرنگى ده‌ده‌ن به‌ژیانى مرۆڤ وه‌ تێگه‌یشتنى ژینگه‌ش ئه‌و پێكهاته‌ سروشتییانه‌ن كه‌ هۆكارێكن بۆ ژیانى زینده‌وه‌ران هه‌ندێك له‌نووسه‌رانى ژینگه‌ ژینگه‌یان دابه‌ش كردووه‌ بۆ دوو به‌ش.(37)

یه‌كه‌م:ژینگه‌ى سروشتى :/دیارده‌یه‌كه‌ كه‌ له‌ دروست بوونیدا به‌شێوه‌یه‌كى سروشتى دروست ده‌بێ به‌بێ ئه‌وه‌ى مرۆڤ دروست بكات و یان  به‌كارى بهێنێت . ئه‌و دیارده‌ش وه‌كو( بیابان-ڕووبه‌ر و-كه‌ش و هه‌وا- به‌رزونزمى-ئاوى سه‌ر زه‌وى- ئاوى ژێرزه‌وى) وه‌ ژیانى ڕووه‌ك و ئاژه‌ڵان. وه‌ ژینگه‌ى سروشتى به‌خۆى گرنگى هه‌یه‌ چ به‌شێوه‌ى ڕاسته‌و خۆ یان ناڕاسته‌وخۆ بۆ سه‌ر ژیانى كۆمه‌ڵه‌ى زینده‌وه‌ران چ ڕووه‌ك یان ئاژه‌ڵ یان مرۆڤ بێت.

دووه‌م: ژینگه‌ى ده‌ست كرد:/پێكهاته‌ى ئه‌م ژینگه‌یه‌ له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كى ماددییه‌ كه‌ مرۆڤایه‌تى دروستى ده‌كات وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ش هه‌ڵده‌ستێ به‌ درووست  و ڕێك خستنى وه‌ درووست بوونى ئه‌م ژینگه‌یه‌ به‌كۆمه‌ڵ درووستى ده‌كات بۆ به‌رده‌وامى ژیانى وه‌ ژینگه‌ى سروشتى گۆڕا بۆ خزمه‌ت كردنى پێداویستى مرۆڤایه‌تى كه‌ ژینگه‌ى ده‌ستكرد ده‌گرێته‌وه‌ ئه‌ویش وه‌كو به‌كارهێنانى (زه‌وى كشتوكاڵى و ناوچه‌ى نیشته‌جێبوون و ناوچه‌ى پیشه‌سازى ناه‌وه‌نده‌ بازرگانییه‌كان..هتد) وه‌ ژینگه‌ به‌هه‌ردوو شێوه‌كه‌یه‌وه‌ پێكهاته‌یه‌كه‌ له‌چوار چێوه‌یه‌كى زه‌وییه‌كه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌ستێره‌ى ژیان وه‌ كاركردنى له‌پێكهاته‌كانى گه‌ردوونى تره‌وه‌ ئه‌م چوارچێوه‌شه‌ نازیندوو نییه‌ به‌رده‌وام له‌كاركردنه‌ كه‌ گرنگى هه‌یه‌ بۆ مرۆڤ.(38)وه‌یه‌كێك له‌و پێكهاتانه‌ى ژینگه‌ به‌رده‌وام له‌كاركردنه‌ له‌و پێكهاتانه‌ى كه‌نزیكه‌ له‌مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ وه‌ ئه‌م شێوه‌ ئاخاوتنه‌ش به‌شێوه‌یه‌كى گشتى له‌لایه‌ن (سه‌ركرده‌ى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ) ووتویه‌تى هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ده‌كرێت له‌ژینگه‌یه‌ك وه‌ ئێمه‌و منداڵمان له‌ژیانێكى ته‌واوو ئاسایشدا بژین كه‌به‌پێى ئه‌مه‌یش مرۆڤ تاكه‌ زینده‌وه‌رى ژیانه‌ كه‌به‌شێوه‌یه‌كى عاقڵ و پێكه‌وه‌ ژیان و وه‌فادارى ده‌ژێت و كه‌به‌رده‌وام مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ژینگه‌ ده‌كات به‌بێ كۆتایى هاتن و له‌ناوچوون. وه‌تێگه‌یشتن له‌ سروشتى پێكهاته‌كانى ژینگه‌ كه‌په‌یوه‌نییه‌كى گۆڕاوه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤدا.(39)

به‌ندى دووه‌م: په‌یوه‌ندى مرۆڤ به‌ژینگه‌وه‌:.

به‌هۆى مامه‌ڵه‌ى مرۆڤ له‌گه‌ڵ ژینگه‌دا چیرۆكێكى زۆر كۆن هه‌یه‌ له‌نێوانیاندا ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆپێش بوونى مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وى واتا ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وكاتانه‌ى كه‌ خۆراكى مرۆڤ بریتى بوو له‌گه‌ڵاى داره‌كان و ڕاوكردنى گیانله‌به‌ران كه‌ ئه‌وكاته‌ مرۆڤ له‌ناو ئه‌شكه‌وتا ده‌ژیا ئه‌و كاته‌ سه‌ره‌تاى مرۆڤایه‌تى بوو كه‌ به‌سه‌رده‌مى چه‌رخى به‌ردین ناساروه‌ له‌وكاته‌دا مرۆڤ بۆ ده‌ستكه‌وتنى خۆراكه‌ سه‌ره‌كى و پێویستییه‌كانى به‌رده‌وام بوونى ژیان ڕاوى ده‌كرد وه‌ جلوبه‌رگیان له‌داره‌كان و پێستى ئاژه‌ڵان دروست ده‌كرد وه‌ له‌ناو ئه‌شكه‌وته‌كاندا ژیانیان به‌سه‌ر ده‌برد ئه‌وه‌ى كه‌ڕاویان پێده‌كرد بریتى بوو له‌ به‌رد دواتر ئاگریان به‌هۆى لێكخشاندنى به‌رده‌وه‌ دۆزییه‌وه‌ وه‌ خاڵێكى گۆڕانكارى بوو له‌سه‌رده‌مى چه‌رخى به‌ردیندا له‌به‌رئه‌وه‌ى ئاگر هۆكارێك بوو بۆ پارێزگارى كردنى مرۆڤ له‌ئاژه‌ڵه‌ دڕنده‌كان و هۆكارێك بوو بۆ ڕزگاربوون له‌ترسیان له‌شه‌ودا،وه‌ئاگر جۆره‌ مامه‌ڵه‌یه‌كى نوێ ى دروست كرد بۆ مرۆڤ له‌گه‌ڵ ژینگه‌دا.وه‌ په‌یوه‌ندى مرۆڤ له‌م قۆناغه‌دا قۆناغى كشتوكاڵ فراوانتر بوو له‌گه‌ڵ ژینگه‌دا.چوونكه‌ مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ خاك و سه‌رچاوه‌كانى ئاودا ده‌كرد.وه‌ مرۆڤ فێرى كێلان و ئاودان بوو هه‌ستا به‌دروست كردنى به‌نداوو وه‌ڕێكخستنى سه‌رچاوه‌كانى ئاو. به‌م شێوه‌ په‌یوه‌ندى مرۆڤ به‌ژینگه‌وه‌ په‌یوه‌ست بوو وه‌ به‌ئاو ڕووه‌ك و دارو دره‌خت و ئاژه‌ڵ دواتر سه‌رده‌مى پیشه‌سازى له‌كۆتایى سه‌ده‌ى هه‌ژده‌ دا په‌یدا بوو.(40)

- ژینگه‌و ڕه‌هه‌نده‌كه‌یی و په‌یوه‌ندى به‌مرۆڤه‌وه‌:.

ژینگه‌ زاراوه‌یه‌كى بڵاوه‌ به‌كارهێنراوه‌ واتاكه‌ى په‌یوه‌سته‌ به‌جۆرى په‌یوه‌ندى نێوان به‌كارهێنه‌ره‌كه‌ى ده‌ڵێن ژینگه‌ كشتوكاڵى ژینگه‌ى پیشه‌سازیی و ژینگه‌ى ته‌ندرووستى و ژینگه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى و ژینگه‌ى ڕۆشنبیریى و ڕامیارى واتا په‌یوه‌ندى چالاكییه‌كانى مرۆڤ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌م بوارانه‌وه‌ وه‌ هه‌روه‌ها ده‌ڵێن ژینگه‌ كۆكراوه‌ى ئه‌و شتانه‌یه‌ كه‌له‌ده‌وروبه‌رماندا هه‌ن و كارمان لێ ده‌كه‌ن و كار له‌بوونى زینده‌وه‌ران ده‌كه‌ن له‌سه‌ر زه‌وى به‌ئاوو گازو خاك و كانزاو كه‌ش و زینده‌وه‌ران خۆیانه‌وه‌ وه‌ ئه‌توانرێت بووترێت كۆمه‌ڵێك ڕژێمى به‌یه‌كداچووه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كدا بۆ پله‌ى ئاڵۆز كه‌ كارده‌كاته‌ مانه‌وه‌ى دیارى ده‌كات له‌م جیهانه‌ بچووكه‌دا كه‌ هه‌ڵسووكه‌ووت ده‌كه‌ین.(41)

مرڤ و ژینگه‌:.

مرۆڤ به‌ستراوه‌ به‌ژینگه‌كه‌یه‌وه‌ وه‌ پێیه‌وه‌ به‌نده‌ به‌به‌ند بوونێكى تووند ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌نده‌ تێك چوو پێوانه‌ى مرۆڤ تێك ده‌چێت و ته‌ندرووستیان له‌نگ ده‌بێت تووشى ده‌ردو به‌ڵاو نه‌خۆشىو ژانى درێژ خایه‌ن دێت، له‌به‌رئه‌وه‌ى پاراستنى ژینگه‌ پاراستنى خۆیی و نه‌وه‌كانێتى كه‌ دواى خۆى دێن بۆماوه‌ بۆی دێت بنه‌چه‌كانیانه‌وه‌ و زینده‌وه‌ران لێوه‌ درووست ده‌بن له‌ملیۆنه‌ها ساڵه‌وه‌ و ژینگه‌ ئه‌و بۆ ماوانه‌ى بۆ پاراستووین.نه‌وه‌كان هه‌ڵیان گرتووه‌ یه‌ك له‌دواى یه‌ك تاكو گه‌یشتووه‌ به‌ ئێمه‌.(42)

- ده‌ورى مرۆڤ له‌ژینگه‌:.

واداده‌نرێت كه‌مرۆڤ ده‌ورى گرنگى هه‌یه‌ له‌گۆڕانى چینگه‌ له‌سروشتی و بایلۆجى وه‌ له‌سه‌ره‌تاى بوونى كارده‌كات له‌گه‌ڵ پێكهاته‌كانى ژینگه‌ ئه‌مه‌یش گۆڕانكارى مرۆڤایه‌تى له‌ڕووى زیاد بوونى زانست و ته‌كنه‌لۆژیا ئه‌مه‌یش بۆته‌ هۆى ڕووداوو گۆڕانكارى له‌ژینگه‌و زیادبوونى پێداویستى. وه‌ هه‌روه‌ها مرۆڤ هه‌ستا به‌ بڕینى دارى دارستان نه‌كات و هێنانى بۆ دروست كردنى كارگه‌و شوێن و نیشته‌جێبوون وه‌ مرۆڤایه‌تى گۆڕانى به‌سه‌ردا هات له‌شێوه‌ى سه‌ره‌تایى بۆ شوانكارى وه‌ دوایى گه‌یشته‌ قۆناغێكى پێشكه‌ووتن كه‌تواناى كیمیاوى به‌كاربهێنێ له‌بواره‌ جیا جیاكاندا وه‌ هه‌موو ئه‌م كاره‌ جیاوازه‌ له‌ماوه‌ى هاوسه‌نگى سیسته‌مى ژینگه‌دا بوو وه‌ به‌شێوه‌ى پێچه‌وانه‌وه‌ كاریگه‌رى هه‌بوو له‌ژیانى مرۆڤایه‌تى ئه‌مه‌ش به‌م شێوه‌ ڕوونى ده‌كه‌ینه‌وه‌.

* دارستان:. دارستانه‌كان له‌سیسته‌مى ژینگه‌دا په‌یوه‌ندى توندیان له‌گه‌ڵ مرۆڤدا هه‌یه‌ وه‌ دارستانه‌كان نزیكه‌ى 28% هه‌موو كیشوه‌ره‌كان پێك دێنێ وه‌ هه‌روه‌هاش له‌سووتان و له‌ناوچوونى یان هه‌ر كاره‌ساتێكى پێچه‌وانه‌یه‌ ترسى زۆرى له‌سه‌ر ژینگه‌ هه‌یه‌ به‌تایبه‌تى له‌هاوسه‌نگییه‌كى پێویست له‌نێوان ئۆكسجین و دووانه‌ئۆكسیدى كاربۆن له‌هه‌وادا.

* شوانكارى:. له‌سه‌رده‌مى شوانكاریدا ڕووه‌كه‌ سروشتییه‌كانى خراپ به‌كارده‌هێنا بووه‌ هۆى له‌ناوچوونى ڕووه‌كى سروشتى ئه‌مه‌یش یارمه‌تى ده‌ربوو بۆ له‌ناو چوونى به‌شه‌كانى خاك و كه‌ش و هه‌وا.

له‌كۆتاییدا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ په‌یوه‌ندى توندو زیندوو ناوه‌كى له‌نێوان مرۆڤ و ژینگه‌ هه‌یه‌ وه‌ ژینگه‌ كاریگه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر ژیانى مرۆڤ چ به‌تاك یان به‌كۆمه‌ڵ وه‌ پێویسته‌ ژینگه‌ پارێزگارى بكرێت تاوه‌كو ژیانى مرۆڤ به‌رده‌وامى هه‌بێت .(43)

به‌ندى سێهه‌م

یه‌كه‌م:.چه‌مكى پیس بوونى ژینگه‌:.

پێشه‌كى:ژینگه‌پیس بوون ئه‌مرۆبووه‌ته‌دیارده‌یه‌ك كه‌زانایان وپسپۆران وده‌سه‌ڵاتداران وته‌نانه‌ت كه‌سانى ئاسایی

لێی ده‌پرسن وبه‌دوایداده‌چن هه‌رچه‌نده‌ به‌رله‌ده‌س پێكردنى ژیانى مرۆڤ له‌سه‌رگۆی زه‌وى پرۆسه‌ى پیس بوون هه‌ربووه‌ به‌ڵام له‌دوای ده‌سپێكردنى ژیانى مرۆڤه‌وه‌ ده‌ستى پێكرد سه‌ره‌تا له‌ئاژه‌ڵدارى وكشتوكاڵ ودواتریش له‌چالاكى پیشه‌سازیداخه‌سترومه‌ترسی دار تربه‌.(44)

((التلوس))پیس بوون:.

كێشه‌یه‌كى ترسناكه‌ هه‌ڕه‌شه‌مان لێ ده‌كات

پیس بوون چى یه‌؟به‌دڵنیایه‌وه‌ هه‌موو كه‌سێك له‌خۆى ده‌پرسێت پیس بوون ماناى چى یه‌ یان پێناسه‌ى چی یه‌ پێناسه‌یه‌كى ساده‌ بۆ پیس بوون:.واتا هه‌رشتێك پاك نه‌بێت له‌ئه‌نجامدا ده‌ردوكێشه‌ى ته‌ندروستى به‌دۆمرۆڤ وزینده‌وه‌ران په‌یداده‌كات به‌ڵكو بۆهه‌موو جیهان به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێتو سه‌یرى مه‌فهومى  پیس بوون به‌شێوه‌یه‌كى زانستى وڕوونتربكه‌ین:.

ڕوودانى گۆڕانكارى له‌ژینگه‌دا كه‌زینده‌وه‌رانى تیایدا ده‌ژین به‌هۆى كارى مرۆڤ و چالاكییه‌كانى ڕۆژانه‌ى كه‌ ئه‌بێته‌ هۆى په‌یدابوونى چه‌ند شتێك كه‌ ناگونجێت له‌گه‌ڵ ئه‌و شوێنه‌ى كه‌ زینده‌وه‌ران تێیدا ئه‌ژین وه‌ ئه‌بێته‌ هۆى تێكدانى وه‌ مرۆڤ هۆكارى سه‌ره‌كییه‌ بۆ ئه‌و پیس بوونانه‌ وه‌ ئه‌توانێت بیكات به‌شتێكى باش وه‌یان ئه‌بێته‌ موادێكى زه‌ره‌رمه‌ند بۆ نموونه‌ ئه‌بینین پاشماوه‌ى مه‌ڕو ماڵات ئه‌گه‌ر به‌كارى بهێنین بۆ پیتاندنى

زه‌وى ئه‌بێته‌ موادێكى به‌سوود به‌ڵام ئه‌گه‌ر فڕێ بدرێته‌ سه‌رچاوه‌ ئاوییه‌كانه‌وه‌ ئه‌بێته‌ هۆى بلاوبوونه‌وه‌ى نه‌خۆشى.پیس بوون گه‌شتۆته‌ هه‌موو شتێك له‌ژیانماندا ئه‌و هه‌وایه‌ى كه‌ هه‌ڵى ئه‌مژین. ئاوو خواردن هه‌موویان پیس بوون چه‌ندین شتی جۆراو جۆرى تریش.(45)

- پیس بوون ئاڵووده‌ى(الپلوت)(pollution) :.

 به‌هه‌ر گۆڕانێك ده‌گووترێت كه‌زیان نه‌ك هه‌ر به‌مرۆڤ به‌ڵكو به‌هه‌موو زینده‌وه‌رانى ژینگه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت كه‌واته‌ پێویسته‌ پیس بوون وا سه‌یرنه‌كرێت كه‌ته‌نها چه‌ندو چۆن زیان به‌مرۆڤ ده‌گه‌یه‌نێت به‌ڵكو فراوانتر له‌وه‌ سه‌یر بكرێت كه‌ چه‌ند و چۆن زیان به‌ئاژه‌ڵان و مێروو ڕووه‌ك و خاك و ته‌نانه‌ت ڕه‌گه‌زه‌ سرشتییه‌كانى ناو ژینگه‌كه‌ش ده‌گه‌یه‌نێت چه‌نده‌هاو ئاهه‌نگى ناو ژینگه‌كه‌ ده‌شێوێنێ چه‌ند ژینگه‌ ناشرین و شێواو ده‌كات له‌به‌رئه‌وه‌ بواره‌كانى ژینگه‌ پیس بوون به‌ربڵاوه‌ هه‌وا،ئاو،خاك،دیمه‌نى جوانیی ژینگه‌ زه‌وى و ژاوه‌ژاو ده‌گرێته‌وه‌ هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ ناتوانرێت پێناسه‌یه‌كى وورد گشتگرى بۆ پیس بوون بكرێت له‌به‌رئه‌مه‌ چه‌ند پێناسه‌یه‌ك بۆ پیس بوون ده‌هێنێته‌وه‌ له‌وانه‌:.

1.         فڕێ دانى پاشه‌ڕۆكانه‌ بۆ ژینگه‌ به‌و بڕو ئه‌ندازه‌یه‌ى زیان به‌زینده‌وه‌رانى ناوى بگه‌یه‌نێت به‌شێوه‌یه‌كى ڕاسته‌خۆ بێت یان ناڕاسته‌وخۆ .

2.         ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ هاوسه‌نگى ژینگه‌ ده‌شێوێنێت و پشێوى ده‌خاته‌ سووڕێك له‌سووڕه‌كانى ژینگه‌.

3.         فڕێ دانى پاشه‌ڕۆكانه‌ بۆناو به‌رگه‌ ژیارییه‌كه‌(گازى،ئاوى،ڕه‌قى)كه‌ له‌ ئه‌نجامى چالاكییه‌كانى مرۆڤه‌وه‌ ده‌بێت كه‌له‌ تواناو ئاسته‌ ئاسۆییه‌كه‌ زیاتره‌ به‌ڕاده‌یه‌ك وێرانكه‌رى شێوانه‌یى لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

4.         فڕێ دانى پاشه‌ڕۆكانه‌ بۆ ناو ژینگه‌ به‌ڕاده‌یه‌ك جوانى یه‌كه‌ى تێك ده‌دات.

5.به‌ڵام زانستییانه‌ترینیانه‌ به‌لاى ئێمه‌وه‌ ئه‌وه‌ كه‌ده‌ڵێت هه‌وایى گۆڕانێكه‌ یان پشوویه‌كه‌ كه‌ڕیزبه‌ندى نێوان ڕه‌گه‌زه‌كانى ژینگه‌ تێك ده‌دات به‌ڕاده‌یه‌ك تواناى كاریگه‌رى ئه‌وشتته‌ به‌پله‌یه‌ك ده‌خات له‌ڕووى تواناى سروشتێكانى خۆیه‌وه‌ بۆ ڕزگاربوونى خۆى له‌وپیس بوونه‌ به‌ڕێگا سروشتی یه‌ئاساییه‌كان. (46)

كێشه‌كانى ژینگه‌ چی یه‌؟

ئه‌وه‌ى بۆ ڕودانى ئه‌م كێشه‌یه‌تێك چوونى په‌یوه‌ندیه‌ له‌نێوان مرۆڤ وئه‌وژینگه‌یه‌ى تێیدا ئه‌ژێت جگه‌ له‌هۆكاری تركه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى مرۆڤدایه‌ به‌ڵام مرۆڤ به‌هۆكاری سه‌ره‌كى داده‌نرێت بۆپیس بوونى ژینگه‌وبه‌یدابوونى هه‌موو هۆكاره‌كانى بپیس بوون به‌هه‌موو جۆره‌كانى بۆنمونه‌ مرۆڤ –فراوانى پیشه‌سازی –پیشكه‌وتنى ته‌كنه‌لۆجى-خراپ به‌كارهێنانى سه‌رچاوه‌كان وبه‌ربڵاوبوونى وزیادبوونى خه‌ڵكى چونكه‌ هه‌ر مرۆڤ داهێنان ده‌كات، هه‌ر مرۆڤ شتى نوێ دروست ده‌كات هه‌ر مرۆڤیش به‌كارى ده‌هێنێت. (47)

دووه‌م:

جۆره‌كانى پیس بوونى ژینگه‌:.

یه‌كه‌م: پیس بوونى هه‌وا:.

هه‌وا چی یه‌؟ :. هه‌وا پێكهاته‌یه‌كى گازییه‌ كه‌ڕووى زه‌وى گرتۆته‌وه‌ له‌گه‌ڵیدا هه‌ڵمى ئاویشمان هه‌یه‌ كه‌له‌بنه‌ڕه‌تدا له‌گازى نایترۆجین به‌ڕێژه‌ى 78,084% وه‌ ئۆكسجین به‌ڕێژه‌ى20.946% پێكهاتووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌دا گازى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن هه‌یه‌ كه‌ڕێژه‌كه‌ى 0.033% وه‌ هه‌ندێ گازى تریش. (48)

أ- به‌رگه‌ گازییه‌كه‌و پیس بوونى:وه‌ك ده‌زانرێت به‌رگه‌ ڤازییه‌كه‌ له‌چه‌ند چینێك و چه‌ند پێكهاته‌یه‌كى گازیی و شلى و ڕه‌قى پێكهاتووه‌ چینه‌كانى بریتین له‌ 1- ترۆبۆسفێر 2- ترۆپۆپۆز 3- ستراتوسفیر 4- ستراتوپۆز ر 5- میزۆسفیر  6- میزۆ پۆز   7- پروموسفیر. به‌گشتى ده‌كاته‌(4) چینى سه‌ره‌كى و (3) چینى مامناوه‌ندیى و به‌ئه‌ستورایی و پێكهاته‌و گه‌رمى جیاواز، پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌شى بریتی یه‌ له‌:.

1. گازه‌كان (نایترۆجین78.07%، ئۆكسجین 20.95%، دووانه‌ئۆكسیدى كاربۆن 0.03 % …. هتد)

ب – كه‌ره‌سته‌ شله‌كانیش وه‌ك ده‌نكۆڵى ئاوو هه‌ورو ته‌م و شێ

ج- ڕه‌قه‌كانیش وه‌ك به‌فر گه‌ردیله‌ى به‌فرو تۆزو خۆڵ ڤایرۆس و به‌كتریا … هتد كه‌هه‌ریه‌كه‌یان به‌ڕێژه‌یه‌ك پیس بوونه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى گشتى له‌تێك دانى ڕیزبه‌ندى و ئه‌ستوورى و یان تێكچوونى ڕێژه‌كانی یان فڕێ دانى پاشماوه‌و كه‌ره‌سته‌ى ترى نامۆ بۆ ناو ئه‌وبه‌رگه‌.(49)

پێناسه‌ى پیس بوونى هه‌وا:.

بریتی یه‌ له‌بوونى هه‌رشتێكى به‌ستوو یان شل یان گازى له‌هه‌وادا(واته‌ تێكه‌ڵ بوو به‌هه‌وا) به‌ڕێژه‌یه‌ك كه‌ببێته‌ هۆى زیان گه‌یاندن به‌مرۆڤ و ئاژه‌ڵان و ڕووه‌كه‌كان و ئامێره‌كان.یان زیانى به‌سروشتیى شته‌كان زیانى جیهانیى ساڵانه‌ نزیكه‌ى 5000 ملیۆن دۆلار مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت به‌هۆى پیس بوونى هه‌وا كه‌ به‌ڕووه‌ك و به‌روبوومه‌ كشتوكاڵییه‌كان ده‌كه‌وێت. له‌ده‌ست ده‌دات هه‌وا پاكى له‌كاتى تێكه‌ڵ بوونى شتى تر له‌گه‌ڵیداو وه‌كو ئه‌و گازو هه‌ڵمانه‌ى كه‌له‌ئه‌نجامى سووتانى دارستانه‌كان به‌رز ده‌بێته‌وه‌ كێشه‌كه‌ زیاتر بوو له‌دواى شۆڕشى پیشه‌سازى كه‌له‌ سه‌رتاسه‌رى جیهاندا ڕوویدا.(50)

سه‌رچاوه‌كانى پیس بوونى هه‌وا :.

سه‌رچاوه‌كانى پیس بوونى هه‌وا له‌شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكى ترو له‌كاتێكه‌وه‌ بۆ كاتێكى تر ده‌گۆڕێت بۆ نموونه‌ پیس بوونى هه‌وا له‌وه‌رزى هاویندا جیاوازه‌ له‌بڕو جۆردا له‌چاو وه‌رزى زستاندا به‌گشتى سه‌رچاوه‌كانى ئه‌مانه‌ن:.

1.         هۆیه‌كانى گواستنه‌وه‌ هه‌موو شێوه‌كانى سووته‌مه‌نى به‌كارده‌هێنن وه‌ك نه‌وت،به‌نزین گازى شل كه‌ له‌ناو ئه‌مانه‌دا ئۆتۆمبیل پله‌ى یه‌كه‌مى هه‌یه‌ به‌ر ڕه‌چاوكردنى زۆر چڕى ژماره‌یان و جووڵه‌ى ڕۆژانه‌یان ئه‌وه‌ش كه‌ ناتوانرێ وازى لێ بهێنرێ به‌ به‌ڵگه‌ سه‌لمێنراوه‌ كه‌ ئۆتۆمبیلێكى شه‌خصى بچووك(1) سه‌عاتى كاركردنیدا(6 م) سێ جا گاز فڕێ ده‌داته‌ ناو به‌رگه‌ گازه‌كه‌وه‌ ئۆتۆمبیلێكى بار هه‌ڵگر له‌(1)سه‌عات(120م) سێ جار بۆ نموونه‌ هه‌زار ئۆتۆمبیل له‌ماوه‌ى یه‌ك سه‌عاتدا پێنج هه‌زار مه‌تر سێ جا گازى یه‌كه‌م ئۆكسیدى كاربۆنى ژه‌هراوى و ئه‌كاسسیده‌كانى ئازود فڕێ ده‌داته‌ ناو به‌رگه‌كه‌وه‌ جگه‌ له‌و پاشه‌ڕۆیه‌ى كه‌ ڕه‌ق و شله‌ى تر كه‌فڕێى ده‌داته‌ ناو به‌رگه‌كه‌وه‌ وه‌ك گه‌ردیله‌ى قیر و لاستیك و ته‌پو تۆزو ئه‌سبه‌ست. (51) بڕو جۆرى ئه‌و كه‌ره‌سته‌ پیسانه‌ش به‌نده‌ له‌سه‌ر جۆرو قه‌باره‌و كۆن و تازه‌یى و ژماره‌و سه‌عاتى كاركردن و سیسته‌مى هاتووچۆى ئۆتۆمبیله‌كان به‌ڵام دابه‌شبوون و بڵاوبوونه‌وه‌ى ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ به‌هه‌واكه‌دا به‌نده‌ له‌سه‌ر بارى ئه‌و هه‌وایه‌ى ناوچه‌كه‌ وه‌ك ئاراسته‌و خێرایى بایه‌كه‌، پله‌ى گه‌رمى،بوونى هه‌ور و ته‌موومژ په‌یوه‌ندى داریشه‌ به‌بارى تۆبۆگرافیاى ناوچه‌كه‌وه‌،هه‌روه‌ها فڕۆكه‌و پاپۆڕو شه‌مه‌نده‌فه‌ریش به‌بڕێكى كه‌متر ڕۆڵیان هه‌یه‌ له‌پیس بوونى هه‌واكه‌دا بۆ به‌رجه‌سته‌كردنى ڕۆڵى هۆیه‌كانى گواستنه‌وه‌ له‌پیس بوونى هه‌وادا،له‌كۆتاییدا بۆ نموونه‌ له‌باره‌ى ئه‌وه‌وه‌ پیشان بده‌ین كه‌ڕۆژانه‌ له‌شارێكى وه‌كو نیۆركدا بڕى 1.5ملیۆن ته‌ن گازى ژه‌هراوى له‌ڕێگاى هۆیه‌كانى گواستنه‌وه‌وه‌ به‌هه‌واى ئه‌و شاره‌دا بڵاوده‌بێته‌وه‌ له‌ناو ئه‌م گازانه‌دا ڕێژه‌ى 52% ى به‌ته‌نها گازى یه‌كه‌م ئۆكسیدى كاربۆنه‌ كه‌زۆر مه‌ترسیدارو كوشنده‌یه‌.

2.         چالاكییه‌ پیشه‌سازییه‌كان:هه‌رچه‌نده‌ پیشه‌سازى بڕبڕه‌ پشتى ئابوورى و ڕه‌گه‌زێكى گرنگى سه‌ربه‌خۆی سیاسی و ئابووریه‌ هۆیه‌كى گرنگیشه‌ بۆ خۆشگوزه‌رانى تاكو- كۆمه‌ڵ به‌ڵام له‌م ڕووه‌وه‌ كه‌ ڕۆڵێكى خراپ و نێگه‌تیڤى هه‌یه‌ ئه‌ویش له‌ڕێگاى ئه‌و پاشماوه‌ گازى و شلى و ڕه‌قییانه‌ى كه‌ فرێ ى ده‌داته‌ ناو به‌رگه‌ گازییه‌كه‌وه‌ كارگه‌كانى وه‌ك چیمه‌نتۆ و ئاسن و پۆڵاو پاڵێوگه‌كانى نه‌وت و پترۆكیمیایی ڕۆڵێكى به‌رچاو ده‌بینن له‌ پیس بوونى هه‌وادا شایه‌نى باسه‌ زییانه‌كانى ئه‌م چالاكییه‌ پیشه‌سازییانه‌ ته‌نها ووڵاته‌ پیشه‌سازییه‌كان ناگرێته‌وه‌ به‌كڵۆڵى ده‌په‌ڕێ بۆ ووڵاته‌ دراوسێكانیش وه‌ك ئه‌و ئاسه‌وارانه‌ى كه‌له‌ ئیتاڵیاوه‌ ده‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ بولغاریا. كه‌ره‌سته‌ پیسكه‌ره‌كانى ئه‌م چالاكییه‌ یان ئه‌م چالاكییانه‌ له‌دۆخى گازى و شلى و ڕه‌قیدایه‌، بۆنموونه‌ پاڵاوته‌كردنى نه‌وت،گازى دووانه‌ ئۆسیدى گۆگرد ته‌نۆڵكه‌ى ڕه‌ق و دووكه‌ڵ فڕێ ده‌داته‌ ناو هه‌واكه‌وه‌ پیشه‌سازى چیمه‌نتۆ ته‌نۆڵكه‌ى ڕه‌ق و گازى بۆن ناخۆش فڕێ ده‌داته‌ ناو به‌رگه‌كه‌وه‌.

3.         وێستگه‌كانى كاره‌با به‌رهه‌م هێنان له‌ڕێگاى گه‌رمییه‌وه‌:.

مه‌به‌ست له‌و وێستگانه‌ كه‌نوت و خه‌ڵووزى به‌ردو گازى شل به‌كارده‌هێنن بۆ به‌ده‌ست هێنانى ووزه‌ى گه‌رمى، گه‌رچى له‌بناغه‌دا ده‌رهێنانى ئه‌م كه‌ره‌ستانه‌ خۆیان ده‌بنه‌هۆى پیس بوونى هه‌واكه‌، به‌كارهێنانى بۆ وه‌ده‌ست هێنانى كاره‌با جارێكى تریش هه‌واكه‌ى پێ پیس ده‌بێت، به‌كه‌ره‌سته‌كانى وه‌ك دووانه‌ئۆكسیدى گۆگرد،ئۆكسیده‌كانى نایترۆجین،یه‌كه‌م ئۆكسیدى كاربۆن، كه‌ره‌سته‌ هایدرۆكاربۆنییه‌كان.

4.         چالاكییه‌كانى ناوماڵ: وه‌ك ماڵ گه‌رم كردن له‌ڕێگاى به‌كارهێنانى نه‌وت و گازى سروشتى و خه‌ڵووزى دارو به‌رد به‌تایبه‌تى له‌شێوازى گه‌رم و سارد كردنه‌وه‌ى مه‌ڵبه‌ندیدا. جگه‌ره‌كێشان سه‌رچاوه‌یه‌كى تره‌. (52)

وه‌هه‌روه‌ها هۆكاره‌كانى گواستنه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش چه‌ند جۆرێكى هه‌یه‌.

1.         گواستنه‌وه‌ى ووشكانى

2.         گواستنه‌وه‌ى هه‌وایی

3.         گواستنه‌وه‌ى ده‌ریایى- ڕووبارى

گواستنه‌وه‌ى ووشكانى به‌زۆرترین هۆكاره‌كانى گواستنه‌وه‌ ده‌ژمێردرێت له‌هه‌موو وڵاتانى جیهاندا ئه‌گه‌ر پێش كه‌وتوو بێت یان گه‌شه‌كردو ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ هۆكاره‌كانى تر كه‌م به‌كارده‌هێنرێت له‌به‌ر زۆر جۆرێتى ئۆتۆمبێل،ماتۆڕ- پاص-گڵابه‌،شه‌مه‌نده‌فه‌ر،بگره‌ پاسكیل كه‌وا هیچ كاریگه‌رییه‌كى خراپ و زیان به‌خشى نییه‌ به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌گواستنه‌وه‌ى هه‌وایى یان ده‌ریایى به‌چ جۆرێك كاریگه‌رى له‌سه‌ر مرۆڤ دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ چوونكه‌ به‌ماوه‌ى دوور به‌كارى ده‌هێنى زیانه‌كه‌ى به‌رى ده‌كه‌وێت” هۆكاره‌كانى گواستنه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌كى توندى هه‌یه‌ به‌سه‌رچاوه‌كانى ووزه‌ى به‌كارهێنراو بۆ جووڵه‌ یان له‌به‌رئه‌وه‌ فاكته‌ره‌ دیاره‌كان داداه‌نرێت بۆ پیس بوونى ژینگه‌و هه‌وا كه‌له‌ ده‌ورمان دایه‌ له‌كاتى سووتانى نه‌وتدا ئه‌م گازانه‌ى لێوه‌ به‌رز ده‌بێته‌وه‌.

1.         قۆڕقۆشم

2.         سووتانى نه‌ووت = دووانه‌ئۆكسیدى كاربۆن

3.         یه‌كه‌م ئۆكسیدى كاربۆن

4.         مادده‌ هایرۆكاربۆنییه‌كان

5.         ئۆكسیده‌كانى نایترۆجین

6.         ته‌نۆچكه‌كان و ئاوێته‌ كیمیاوییه‌كان

7.         كه‌مى دووكه‌ڵى(كه‌له‌ئه‌نجامى كارلێكى نایترۆجین و مادده‌ هایدرۆكاربۆنییه‌كان      له‌بوونى تیشكى خۆردا دروست ده‌بێت)

جگه‌ له‌و نه‌خۆشییانه‌ى كه‌بۆمرۆڤ دروستى ده‌كات

-           ته‌نگگه‌شه‌كانى ته‌نگه‌ هه‌ناسه‌یی و نه‌خۆشییه‌كانى كۆئه‌ندامى هه‌ناسه‌.

-           هه‌وكردنه‌كانى چاوو لووت و گوێ .

-           تووش بوون به‌نه‌خۆشى شێرپه‌نجه‌.

-           به‌ركه‌وتنى ڕووه‌كه‌كان به‌تێكچوون.

-           تووش بوونى ئاژه‌ڵان به‌نه‌خۆشییه‌كانى نه‌ره‌و نه‌ماچوون.

-           ده‌بێت هۆكاره‌كانى گواستنه‌وه‌ى ووشكانى(هێڵى ئاسن) و هۆكاره‌كانى گوستنه‌وه‌ى ڕووبارى زیانى كه‌متره‌ له‌زیانى هۆكاره‌كانى تر.(53)

سه‌رچاوه‌ى پیس بوونى هه‌وا

دووكه‌ڵى ئۆتۆمبیل چه‌ند ژه‌هرێًكى ترسناكى هه‌یه‌ كه‌بریتیه‌ له‌:.

1. یه‌كه‌ئۆكسیدى كاربۆن: ئاماژه‌ده‌كرێت كه‌یه‌كه‌م ئۆكسیدى كاربۆن co هێمایه‌كى كیمیائی یه‌ ئه‌م گازه‌ جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ گازه‌كانى تر به‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ ته‌ڕه‌و بۆن و تامى هه‌یه‌ هه‌روه‌ها نابێته‌ هۆى دروست بوونى هه‌ڵهاوسانى پێست له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مژینى بۆ خڕۆكه‌ سووره‌كان په‌له‌تره‌ له‌مژینى بۆ ئۆكسجین ئه‌گه‌ر هاتوو به‌شێكى زۆرى له‌هه‌وا كۆبووه‌وه‌ ئه‌وا گیان په‌له‌ده‌كات بۆ شیكردنه‌وه‌ى زیاتر له‌ئۆكسجین ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى له‌ناوچوونى شانه‌كان وه‌مردنى مرۆڤ له‌هه‌ندێ كاتدا جاراده‌ كراوه‌ كه‌له‌هه‌موو كه‌سێك له‌مژینى و تووش بوونى له‌م گازه‌ تاكو چه‌ندێ بۆى كرا .

2. درووست بوونى گازى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن له‌وگازه‌ ژه‌هراوییانه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆى ته‌نگه‌ نه‌فه‌سى له‌به‌رئه‌وه‌ى تێكه‌ڵ ده‌بێت له‌گه‌ڵ هیمۆگڵۆبین له‌لایه‌ك له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ كه‌م ده‌كاته‌وه‌ له‌تواناى هیمۆگڵۆبین بۆ یه‌كگرتن له‌گه‌ڵ ئۆكسجین. كه‌ گازى دووانه‌ئۆكسیدى كاربۆن نابێته‌ هۆى هه‌ست كردن به‌ته‌نگه‌نه‌فه‌سى بۆ مرۆڤ ته‌نها به‌ڵكو ده‌بێته‌هۆى به‌رزبوونه‌وه‌ى پله‌ى گه‌رمى زه‌وى.بۆنموونه‌ تیشكى خۆر كاتێك ده‌گاته‌ زه‌وى، زه‌وى به‌ته‌واوى ئه‌و تیشكه‌ نامژێ به‌ڵكو ته‌نها به‌شێكى هه‌ڵده‌مژێ و به‌شه‌كه‌ى ترى پێچه‌وانه‌ ده‌كات ئه‌وه‌ جارێ تر به‌ڵام ئه‌و به‌شه‌ى كه‌ده‌مێنێته‌وه‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌ به‌ته‌واوى به‌ڵكو گازى دووه‌م ئۆسیدى كاربۆن و هه‌ڵمى ئاو و هه‌ندێ گازى تر به‌مژینى به‌شێك له‌تیشكى گه‌ڕاوه‌.بۆ گه‌ردوونى ده‌ره‌كى بۆیه‌ ده‌بێته‌ هۆى به‌رز بوونه‌وه‌ى پله‌ى گه‌رماى زه‌وى و ئه‌مه‌ش له‌كۆتایى پێى ده‌وترێت به‌رز بوونه‌وه‌ى پله‌ى گه‌رمى زه‌وى.دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن به‌شدارى ده‌كات له‌به‌شێك له‌گه‌رم كردن وه‌ به‌شه‌كه‌ى ترى گازه‌كانى كلۆرو فلۆر و كاربۆن له‌گه‌ڵ چه‌ند گازێكى تر له‌م گه‌رمییه‌دا ئه‌م هۆیانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ بۆ چه‌ند شتێك وه‌كو لافاوو گه‌رده‌لوول وه‌هه‌روه‌ها كه‌مى بارینى باران و ئاوى سوێر بۆ خواردنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ به‌رز بوونه‌وه‌ى شه‌پۆلى ئاو.(54)

خشته‌ى ڕوونكردنه‌وه‌ى كاریگه‌رى گازه‌كان له‌سه‌ر مرۆڤ

خشته‌ى ژماره‌(1). (55)

گازه‌كان  كاریگه‌رى له‌سه‌ر مرۆڤ

1. ئۆكسیدى كبریت و ئۆكسیدى نایترۆجین    نه‌خۆشى سپڵ تووشى مرۆڤ ده‌كات كاریگه‌رى خراپى ده‌بێت له‌سه‌ر مرۆڤ و ئاژه‌ڵ

2. الجسمیات العالقه‌        ده‌بێته‌ هۆى تووش بوونى مرۆڤ به‌نه‌خۆشى سنگ

3.یه‌كه‌م ئۆكسیدى كاربۆن  كاریگه‌رى ده‌بێت له‌سه‌ر كۆئه‌ندامى مێشك

4. قوڕقۆشم        كاریگه‌رى ده‌بێت له‌سه‌ر(الجهاز العصبى)كۆئه‌ندامى مێشك به‌تایبه‌تى له‌منداڵ ده‌بێته‌هۆى كه‌مى سووڕى خوێن به‌هۆى نه‌خۆشى گورچیله‌

5. الچباب الداخلى           التهابات چاو وه‌كاریگه‌رى خراپى ده‌بێت له‌سه‌ر سییه‌كان و دڵ

دووه‌م:

پیس بوون به‌تیشك :.

ئه‌م جۆره‌ له‌ئه‌نجامى بڵاوبوونه‌وه‌ى مادده‌ تیشكداره‌كان ڕوو ده‌دات به‌هۆى كه‌مته‌رخه‌مى له‌كاتى له‌ناوبردنى ئه‌و مادده‌ تیشك دارانه‌ یان مادده‌ ئه‌تۆمییه‌كان نموونه‌ش ئه‌و ڕووداوه‌ى كه‌له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕوویدا كه‌ ژماره‌یه‌كى زۆر سه‌رباز تووشى نه‌خۆشى شێر په‌نجه‌ بوون.(56) وه‌ هه‌روه‌ها زۆر جۆرى تیشك ده‌رده‌كه‌ن تیشكى گاما (gama) كه‌ كارله‌و نه‌سیجانه‌ ده‌كات كه‌ده‌ورى له‌شیان داوه‌ یان تیشكى بیتا(beta) كه‌ ده‌توانێت بچێته‌ كه‌مێك قوڵایى خانه‌كانى ناو له‌شى زینده‌وه‌ران ، وه‌ هه‌ندێ له‌و كه‌ره‌سته‌ تیشك ده‌ره‌وه‌یانه‌ گه‌ردیله‌كانى ئه‌لفا(alpha) كه‌ له‌مه‌ترسیدارترین جۆرى تیشكه‌كانه‌ به‌گشت كه‌ره‌سته‌ تیشكده‌ره‌وه‌كان هه‌تا هه‌تایه‌ تیشك ناده‌نه‌وه‌، به‌ڵكو هه‌موویان له‌یه‌ك خه‌سڵه‌تدا هاوبه‌شن ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌به‌هێواشى و له‌سه‌ر خۆ له‌ناو ده‌چن و نامێنن لێره‌وه‌ تواناى تیشكدانه‌وه‌ى هه‌ركه‌ره‌سته‌یه‌ك به‌نیوه‌ ته‌مه‌نه‌كه‌ى حساب ده‌كرێت شایه‌نى باسه‌ كاریگه‌رى تیشك له‌سه‌ر پله‌ى تووندییه‌كه‌ى به‌نده‌ بۆ نموونه‌ پله‌ى 100 گراى كوشنده‌یه‌ ، به‌ڵام پله‌ نزمه‌كانى 2-6 گراى ته‌نها سووتانه‌وه‌ى لێ په‌یدا ده‌بێت.گه‌ر مرۆڤ كه‌وته‌ به‌رپله‌یه‌ك كه‌متر بوو له‌2 گراى زۆر جار له‌بڕى ئه‌وه‌ى زیان به‌خش بێت، به‌سوود ده‌بێت ده‌بێته‌ چاره‌سه‌ریان به‌رگرى بۆ هه‌ندێ له‌نه‌خۆشییه‌گرانه‌كانى وه‌ك شێرپه‌نجه‌ هه‌رله‌به‌رئه‌مه‌شه‌ له‌مه‌ڵبه‌نده‌ ته‌ندرووستییه‌ گه‌وره‌كاندا ئه‌م جۆره‌ ده‌زگایه‌ هه‌یه‌ تیشك به‌رهه‌م دێنێت. (57)وه‌ هه‌روه‌ها به‌هۆى مادده‌ ته‌قێنه‌ره‌كان وه‌ له‌ئه‌نجامى ئه‌و تیشكه‌ى كه‌له‌مۆلیده‌ كاره‌باییه‌ ئه‌تۆمییه‌كان ده‌رچوو، هه‌روه‌ها كه‌ (شیر تو بیڵ) له‌یه‌كێتى سۆڤیه‌تى ڕوویدا كاتێك خۆڵ و تۆزێك بارى كه‌مادده‌ تیشكاوییه‌كانى له‌گه‌ڵ خۆى هه‌ڵگرتبوو ڕژایه‌ سه‌ر ئه‌وروپاى ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا بووه‌ هۆى له‌ناوبردنى به‌روبوومه‌ كشتوكاڵییه‌كان گیانله‌به‌ران و به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییه‌كان ئه‌م جۆره‌ پیس بوونه‌ ترسناكترین شێوه‌ى پیس بوونه‌ چوونكه‌ مادده‌ تیشكاوییه‌كان بۆماوه‌یه‌كى زۆر ئه‌مێنێته‌وه‌ نزیكه‌ى 200ساڵ كاریگه‌رییان ده‌مێنێت نموونه‌ى ئه‌م حاڵه‌ته‌ش ئه‌وه‌ى له‌ هێرۆشیماو نجازاكى له‌یابان ڕوویدا به‌هۆى تیشكى بۆمبى ئه‌تۆمییه‌وه‌ له‌جه‌نگى جیهانى دووه‌م. (58)

سێهه‌م :.پیس بوونى ئاو

ئاو جی یه‌ :.ئه‌گه‌ر ئه‌م لایزه‌ بخوێنینه‌وه‌ ماناى ئایه‌ته‌كه‌تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌فه‌رموێت قال تعالى(وجعلنامن الما‌وكل شی ‌و حى افلا یۆمنون) واتا هیچ گیانله‌به‌رێك ناتوانێت ژیان به‌سه‌ربه‌رێت بێ ئاو كه‌واته‌ پێویسته‌ بۆ ژیان .هه‌روه‌ها ڕوه‌كه‌كان پێویستیان به‌ئاو هه‌یه‌  تاگه‌شه‌بكه‌ن وه‌ ئاو 65%له‌ كێشی مرۆڤ پێك دێت له‌زینده‌وه‌رانش هه‌مان ڕێژه‌ى هه‌یه‌ وه‌ ئاو 70%سه‌ر ڕووى زه‌وى داگیركردوه‌ هه‌ر ئه‌م ڕێژه‌ش واى له‌هه‌ندێ زانایان كردوه‌ كه‌ ناوى زه‌وى بنه‌ن (گۆى ئاوى) له‌برى گۆى زه‌وى وه‌هه‌روه‌ها له‌ڕوى بیس بوونى ئاوه‌وه‌زانا(a.s.wisdom)دایناكه‌پیس بوونى ئاو ده‌كاته‌(فڕێدانى هه‌رپاشه‌ڕۆكێك بۆناوئاوه‌كه‌ كه‌به‌وڕاده‌یه‌ى خه‌سڵته‌ سروشتیه‌كانى بشێوێنێت به‌كه‌ڵكى زینده‌كانى نوێو مرۆڤ نایه‌ت)شاره‌زایانى ژینگه‌ له‌كۆبونه‌وه‌ى جنێفی 1961پێناسه‌ى پیس بوونى ئاویان كردووه‌ كاتێك پیس ده‌بن كه‌پێكهاته‌ رووبادۆخه‌یه‌كه‌ى بگۆڕێت به‌شێوه‌یه‌كى ڕاسته‌و خۆ یان نا ڕاسته‌وخوئه‌مه‌ش به‌ده‌ستى مرۆڤ بێت به‌و مانایه‌ى كه‌به‌كار بردنه‌ ئاسای وسروشتیه‌كان ئه‌وئاوه‌ كه‌م بكاته‌وه‌ هه‌ر بۆیه‌ پیس بوونى ئاو ده‌بێته‌ هۆى گه‌یاندنى زیانێكى بێ ئه‌ندازه‌ به‌زینده‌وه‌ران وه‌ئه‌بێته‌ هۆى تێك چوونى هاوسه‌نگى ژینگه‌ وه‌ ژینگه‌ هیچ به‌هاو مانایه‌كى نامێنى جونكه‌ پێك هێنه‌ره‌سه‌ره‌كیه‌كی له‌ده‌ست ده‌دات كه‌ ئاوه‌.

گرنگترین جۆره‌كانى پیس بوونى ئاو:.

“ئاوى بارانى پیس بوو:.

ئاوى باران پیس ده‌بێت وه‌به‌تایبه‌ت له‌ناوچه‌پیشه‌سازیه‌كان له‌به‌رئه‌وه‌ له‌كاتى باران باریندا ئاوى باران تێكه‌ڵ به‌هه‌موو ئه‌وپیسیانه‌ده‌بێت كه‌له‌هه‌واداهه‌ن دیاریترینیان گازى ئۆكسیدى نایترۆجین وئۆكسیدى كبریتن وه‌ده‌نكۆڵكانى خۆڵ وه‌ئاشكرایه‌ كه‌بیس بوونى ئاوى باران دیارده‌یه‌كى نوێیه‌له‌ دواى بڵاوبونه‌وه‌ى پیشه‌سازى ڕوویدادواى تێكه‌ڵ بوونى هه‌وا به‌گازویان یان تێكه‌ڵ بوونى به‌تۆزوخۆڵ له‌كۆندا ئه‌م جۆره‌پیس بوونه‌ نه‌ناسرابوو له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌

“ئاوى ئاوه‌ڕۆ:.

ئه‌مه‌ش پیس ده‌بێت به‌سابون وپاككه‌ره‌وه‌كان وپاككه‌ره‌پیشه‌سازیه‌كان و هه‌ندىجۆرى به‌كتریاومیكرۆبی زیان به‌خش ،وه‌كاتێك ئاوى ئاوه‌ڕۆكان ئه‌ڕژێته‌ناو ده‌ریاو زه‌ریاكان ئه‌بێته‌هۆی پیس بوونى ئاوى ده‌ریاكانیش وه‌هه‌روه‌ها ئاوى پیسى شاره‌كانش ئه‌م ئاوه‌ پیسه‌ دوو سه‌رجاوه‌ى هه‌یه‌ یه‌كێكیان ماڵ وخانووبه‌ره‌وشوێنه‌گشتیه‌كان مه‌ڵبه‌نده‌بازرگانیه‌كانه‌،له‌شێوه‌ى پاشه‌ڕۆیه‌كى شلداله‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ فڕێ ده‌درێت بیس كه‌ره‌كانش بریتین له‌چه‌وری ،جۆره‌كانى خوێ پاك كه‌ره‌وه‌كان (تایت-سابون-شامپۆ)كه‌ره‌سه‌ هایدرۆكاربۆیه‌كان .دووه‌میشیان ئاوى باران ئه‌و ئاوه‌كه‌ بۆپاك كردنه‌وه‌ى شه‌قامه‌كان وشوێنه‌كان به‌كاردێت ،بری ئه‌وئاوه‌پیسه‌ى كه‌له‌شاره‌كانه‌وه‌ ده‌رده‌چێت به‌نده‌ له‌سه‌ر ژماره‌ى دانشتوان قه‌باره‌كه‌ى وئاستى ئابوریوشارستانى دانشتوانه‌كه‌ى ،پیویسته‌ هه‌ربۆیه‌ له‌شاره‌كاندا دووجۆره‌ ئاوه‌ڕۆ هه‌بێت یه‌كێكیان بۆ ئاوى باران ئه‌وى تریان بۆ ئاوى ماڵان و شوێنه‌گشتیه‌كان وكارگه‌كان پیك هاتووه‌ كه‌ره‌سه‌پیسه‌كانى ناوئه‌م دووجۆره‌ئاوه‌ لێك جیاوازن ،بری ئه‌وئاوه‌ى كه‌مرۆڤ به‌كاری ده‌با دواتر ده‌بێت به‌ئاوى پیس

“پاشماوه‌پیشه‌سازیه‌كان :.

ئه‌وئاوه‌ى كه‌له‌كارگه‌كانه‌وه‌ زیادده‌بیت وه‌ك پاشه‌ڕۆفڕێ ده‌درێته‌ده‌ره‌وه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كى پیس بوونى ئاوه‌ به‌تایبه‌تى له‌شاره‌پیشه‌سازیه‌كاندا كاریگه‌رى له‌م ڕووانه‌وه‌ده‌بێت

أ‌-          كاریگه‌ری كه‌ره‌سه‌یمیاویه‌كانى ناوئاوه‌كه‌ كه‌ئه‌مه‌ش به‌گوێره‌ى جۆرى پیشه‌سازیه‌كان ده‌گۆڕێت هه‌ندێ له‌وكه‌ره‌سه‌كیمیاویانه‌ى ئۆرگانیت وه‌ك ڕۆت وبه‌كتریا وبۆیه‌كان ونه‌وت وتێكه‌ڵه‌كانى پترۆڵ ومادده‌كیمیاویه‌كانى وه‌خوێژه‌هلراویه‌كانى وه‌ك زێبه‌ق وزینج وره‌صاص وكادیۆم كه‌ئه‌مانه‌ مه‌ترسی دارن چونكه‌به‌كتریزیان به‌خشه‌كان گه‌شه‌یان تێداده‌كه‌ن به‌ڵام مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵئه‌م جۆره‌یان له‌ناو كارگه‌كاندائاسان تره‌ وه‌ك ده‌ره‌وه‌ى كارگه‌كان به‌ڵام گه‌رئه‌وكه‌ره‌سه‌ كیمیاویانه‌ نائۆرگانى نین وه‌له‌و جۆرانه‌ن كه‌له‌ئاودا ده‌توێنه‌وه‌ گه‌رجى مه‌ترسیان كه‌متره‌ وه‌ك ئه‌و ئاوه‌ى له‌پیشه‌سازیه‌كانى خۆراكه‌وه‌ ده‌رده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌

ب‌-        به‌رزبوونه‌وه‌ى پله‌ى گه‌رمى ئاوه‌كه‌ بڕێكى زۆری ئه‌وئاوانه‌یه‌ كه‌له‌كارگه‌كانه‌وه‌ ده‌چنه‌ ده‌ره‌وه‌ گه‌رمى كاتێ تێكه‌ڵ به‌ سه‌رچاوه‌كانى ترى وه‌ك لقه‌ روبار وروباره‌كان ده‌بن پله‌ى گه‌رمى ئه‌وانش به‌رزده‌كنه‌وه‌ ئه‌مه‌ش گۆڕانكارى ده‌كه‌وێته‌ ئه‌و ژینگه‌ ئاوییه‌وه‌ كه‌ له‌هه‌موویان مه‌ترسی دارتركه‌مبوو كه‌مبوونه‌وه‌ى ڕێژه‌ى ئۆكسجینى تواوه‌ى ناو ئاوه‌كه‌یه‌ ئه‌مه‌ش ماناى نه‌مانى سه‌رچاوه‌ى ژیانى زینده‌كانى ناویه‌تى به‌مه‌ش سه‌ره‌تا ژینگه‌ ئاویه‌كه‌ى ئه‌وناوچه‌ده‌كه‌وێته‌مه‌ترسیه‌وه‌به‌پیس بووداده‌نرێت

 4/ پیس بوون له‌ئه‌نجامى دزه‌ كردنى نه‌وت بۆناو ئاوى ده‌ریا و وێستگه‌كانى كۆكردنه‌وه‌ى ئاو ئه‌مه‌ش یان له‌ئه‌نجامى نوقم بوونى ئه‌و كه‌شتیانه‌ى كه‌پترۆلیان هه‌ڵگرتووه‌ رووده‌دات وه‌ساڵانه‌ دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ یان به‌هۆى شۆردنى گه‌نجینه‌ى ئه‌و نوتانه‌ له‌ لێواوى ده‌ریاكان وه‌ جونى ئاوه‌ پیسه‌كه‌ بۆ ناو ئاوى ده‌ریاكه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌لێواره‌كانى كالیفۆرنیا له‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكا رووى دا له‌كۆتاى شه‌سته‌كاندا كه‌بووه‌ هۆى له‌ناوچوونى ژماره‌یه‌كى زۆر له‌باڵنده‌ى ده‌ریاكه‌ .

چواره‌م:

پیس بوونى خاك:.

پیس بوونى خاك له‌ئه‌نجامى به‌كارهێنانى په‌ینى جۆراوجۆرو فڕێدانى پاشه‌ڕۆكانى كارگه‌كان كه‌ئه‌مانه‌ش پێچه‌وانه‌ى ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌یه‌ كه‌له‌ خاك ده‌ژێن هه‌روه‌ها له‌سه‌ر ڕووه‌ك و گیانله‌به‌ران وه‌ له‌كۆتاییدا كاریگه‌رى له‌سه‌ر مرۆڤ هه‌یه‌.(59) كه‌واته‌ خاك تێكه‌ڵه‌یه‌كى وورده‌ له‌به‌ردو كه‌ره‌سته‌ ئۆرگانییه‌كان و ئاوو هه‌وا، كه‌ڕووه‌ك له‌سه‌رى گه‌شه‌ ده‌كات و ئاژه‌ڵى له‌سه‌ر ده‌ژێت وه‌ مرۆڤیش به‌پشت به‌ستن به‌ودووانه‌ى دوایى خۆراك و پۆشاكى خۆى لێ په‌یدا ده‌كات. به‌ڵام زه‌وى(land) به‌شه‌ ووشكاییه‌كه‌ى گۆى زه‌وییه‌ ئه‌و به‌شه‌یه‌ كه‌ خاكى له‌سه‌ر بێت(تربه‌)یان له‌سه‌ر نه‌بێت (به‌ردو ڕووته‌ن بێت) كه‌واته‌ زاراوه‌ى خاك به‌شێكى دیاریكراوى خاوه‌ن خه‌سڵه‌تى فیزیاوى و كیمیاوى یه‌ به‌ڵام زه‌وى فراوانتره‌ له‌و پارچه‌و ڕووبه‌رانه‌ش ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ كشتوكاڵیان له‌سه‌ر ناكرێت. هه‌ردوو جۆره‌ ووشكانییه‌كه‌ تووشى پیس بوون دێن هه‌ریه‌كه‌یان به‌شێوازو كه‌ره‌سته‌ى جیاوازو ئاسه‌وارى جیاواز جابۆیه‌ به‌باشى ده‌زانین بیكه‌ینه‌ دوو بابه‌ت له‌پیس بوون پیس بوونى خاك و گرفتى و یان پیس بوونى زه‌وى

پیسبونى خاك :-

كه‌واته‌ پیسبونى خاك ماناى كه‌م بونه‌وه‌ یان نه‌مانى توانا سروشتیه‌كانى خاكه‌ له‌ڕوى به‌رهه‌م هێنانى ڕووه‌كیه‌وه‌ له‌به‌رهه‌رهۆیه‌ك بێت .یان بڵێن تێكدانى ئه‌و ڕیزبه‌ندیه‌ كه‌له‌نێوان پێكهاته‌كانى خاك وزینده‌وه‌رانى ناوى وئه‌وانه‌ى له‌سه‌رى ده‌ژین .گه‌ر ئه‌وڕیزبه‌ندیه‌شتێك چووگه‌رچى به‌رهه‌میش بدات وڕووه‌كیشله‌سه‌رى بژى هێشتا به‌م پێناسه‌یه‌هه‌ربه‌ پیسبوو ده‌ژمێردرێت. (60)

سه‌رچاوه‌كانى پیسبونى خاك:

1.         سه‌رچاوه‌سروشتیه‌كان/كه‌بریتین له‌ڕاماڵین وڕاماڵینى خاك,شۆره‌كات(التملح)(salinzation)به‌بیابان بوون(التصحر)(desertation)ئه‌مه‌مه‌به‌ستى سه‌ره‌كى باسه‌كه‌ى ئێمه‌ نى یه‌ چونكه‌ئامانجى باسه‌كه‌ى ئێمه‌ ئه‌وجۆره‌ پیسبونانه‌یه‌ كه‌مرۆڤ هۆكاریه‌تى وبه‌رپرسه‌لێى ,ئه‌مانه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ هه‌رڕووده‌ده‌ن مرۆڤ هه‌بێت یان نه‌بێت سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى مه‌وداكه‌ش كه‌م به‌رته‌سك وسنورداره‌.(61)

2.         سه‌رچاوه‌ مرۆییه‌كان /ئه‌مانه‌ گه‌لێك زۆرن له‌ چالاكیه‌كانى مرۆڤه‌وه‌ڕێچكه‌ ده‌گرن ئه‌مه‌یان مه‌به‌ستى باسه‌ كه‌ى ئێمه‌یه‌,به‌شى هه‌ره‌ زۆرى پیسبوونى خاك لێره‌وه‌ په‌یدا ده‌بێت پیس كاره‌كانیش زۆرن كه‌هه‌ندێكیان ناڕاسته‌و خۆن وه‌كوپیس بوونى هه‌وا كاریگه‌رى له‌سه‌رووشكه‌ساڵى ودواتریش كه‌م ڕوه‌كى وبه‌بیابان بوون ڕاماڵین یان ڕاسته‌وخۆیه‌ وه‌ك په‌ین كردن به‌كارهێنانى كه‌ره‌سته‌ فڕكه‌روله‌نێو به‌ره‌كان ,بۆیه‌ جه‌خت ده‌كه‌ین.(62)

پێنجه‌م:پیس بوون به‌ده‌نگ =ژاوه‌ژاواالچوچائى

ژاوه‌ژاو:الزوزائـ=noise

جۆرێكه‌ له‌جۆره‌كانى پیسبوون هه‌ندێ له‌زانایان به‌پیسبوونى ناماددى هه‌واى داده‌نێن ,هه‌ندێكى تر به‌جۆرێكى سه‌ربه‌خۆى ده‌ژمێرن .ژاوه‌ژاو بریتى یه‌ له‌به‌رزى په‌ستانى ئه‌وده‌نگانه‌ى كه‌گوێى مرۆڤى ئاسایى وه‌رى ده‌گرێت كه‌واته‌ به‌رزى په‌ستانه‌كه‌ پێوه‌ره‌كه‌یه‌ گه‌روابوو كاریگه‌ریه‌كه‌ى به‌گشتى بۆسه‌ر مرۆڤ وئه‌و جۆره‌ ئاژه‌ڵ وبڵندانه‌یه‌ كه‌تواناى بیستنیان له‌تواناى مرۆڤه‌وه‌ نزیكه‌. (63)

پیسبوون به‌هۆى ده‌نگى بێزاركه‌روو ژاوه‌ژاو :-ئه‌م جۆره‌ پیسیبونه‌ ئه‌بێته‌ هۆى ناڕه‌حه‌تكردنى خه‌ڵكى به‌هۆى ده‌نگه‌ ده‌نگى كارگه‌ پیشه‌سازیه‌كان وه‌ده‌نگى ئۆتۆمبیل وفڕۆكه‌و شه‌مه‌نده‌فه‌ر كه‌ئه‌بێته‌ هۆى بێزار كردنى خه‌ڵكى .وه‌هه‌روه‌ها ئه‌و چرپه‌ ئاساییه‌ى كه‌گوێى مرَڤ هه‌ستى پێده‌كات 20dbتا120dbكه‌ده‌نگى ته‌یاره‌ى ئازارده‌گه‌یه‌نێت به‌گوێى مرۆڤ هه‌روه‌ها برى140dbتائێستا كه‌گه‌وره‌ترین برى ده‌نگه‌ ده‌نگ كه‌له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ پێورابێت به‌پێى یاساى (ta.luft)وه‌كو نمونه‌ له‌ئه‌ڵمانیا كارگه‌كان بۆیان هه‌یه‌ تا 55dbله‌ڕۆژداده‌نگ بگه‌ێنێته‌ هاوڵاتیانى نیشته‌ جێى چوارده‌وریان له‌شه‌ودا برى هاژه‌هاژ بۆنزیكه‌ى 40dbدابه‌زێنراوه‌ هه‌روه‌ها گشت كارگه‌گانى نزیكى خانوبه‌ره‌ى هاوڵاتیان پێویسته‌ ده‌نگى كارخانه‌كانیان به‌هۆى دیوارى تایبه‌تى یاخود دارستانه‌كان خه‌فه‌ بكه‌ن كوهاژه‌ى هه‌ست پێكراو له‌لایه‌ن هاوڵاتیانه‌وه‌ له‌نێوان ئه‌ودووبره‌ زیاد نه‌كات ئه‌گه‌ر كارگه‌كان به‌پێچه‌وانه‌ى ئه‌م یاسیایانه‌وه‌ كاربكه‌ن ئه‌وه‌ به‌زوترین كات مۆتى كاركردنیان له‌ده‌ست ده‌چێ.

به‌هۆى ئه‌م سێ هێڵكاریه‌ى خواره‌وه‌ هه‌وڵ ده‌درێت چۆنیه‌تى برى ده‌نگ له‌كۆمه‌ڵگه‌ى جێگه‌ى جیاوازدا به‌هۆى كۆمه‌ڵه‌ ئامێرێكى جیاواز نیشان بدرێت. (64)

خشته‌ى ژماره‌(2) كه‌ڕبوونى مرۆڤ له‌ئه‌نجامى مانه‌وه‌ى له‌چوارده‌ورى بڕێكى دیاریكراوى ژاوه‌ژاودا. (65)

كاتژمێر   ژاوه‌ژاو

n          Db(a)

4          88

2          91

1          94

30min   97

10min   100

4.8min  105

ب:. كاریگه‌رى ده‌روونى (التاپیر النفسى):.

كه‌ده‌بێته‌مایه‌ى په‌ستیى و تۆڕه‌یى و بێزارى و ده‌مار تووند بوون كه‌ ئه‌مانه‌ش به‌ده‌ورى خۆیان كار له‌ له‌شى ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كه‌ن فرمان و كاره‌كانى تێك ده‌ده‌ن. دواتریش كاریگه‌رى ده‌بێت له‌سه‌ر ته‌ندرووستى و له‌ش و لارى چوونكه‌ بڕێكى زۆرى ئه‌و كاریگه‌رییه‌ ده‌روونییانه‌ نه‌خۆشى جسمى لێده‌كه‌وێته‌وه‌ ده‌بڕوانه‌ خشته‌ى ژماره‌-3- و ژماره‌-4- نموونه‌ له‌سه‌ر ئاستى ژاوه‌ژاوى ده‌وروبه‌ر.

خشته‌ى ژماره‌(3).(66)

دیسبڵ   سه‌رچاوه‌كه‌

200       ته‌قاندنى ڕۆكێت له‌دوورى 300 مه‌تر

140       هه‌ڵسانى فڕۆكه‌یه‌كى فیشكه‌دار

110       فڕینى فڕۆكه‌یه‌كى فیشكه‌دار به‌سه‌ر كه‌سێكدا

108       چاڵهه‌ڵكه‌نه‌ هه‌واییه‌كان-حفاره‌-له‌دوورى 1م

96         ماتۆڕى هه‌ڵمى له‌دوورى 8م

94         ئۆتۆمبیلى پێشبڕكێ ، شه‌مه‌نده‌فه‌رله‌دوورى 150م

77         شۆفڵ له‌كاتى كاركردنداو له‌دوورى 15م

 فه‌رموون له‌گه‌ڵ توێژینه‌وه‌كه‌:

 پێشه‌كى:.

لیكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ژینگه‌ ڕۆڵێكى زۆر گه‌وره‌و گرنگى هه‌یه‌ له‌كاتى ئێستادا، له‌به‌رئه‌وه‌ى ژینگه‌ ژیانه‌، ژینگه‌ ئه‌و ئه‌ستێره‌یه‌ كه‌تیایدا ده‌ژین وه‌ تیایدا هه‌موو پێویستیه‌كانى ژیانمان ده‌ست ده‌كه‌وێت له‌خواردن و جلوبه‌رگ و داوده‌رمان، بۆیه‌ پێویسته‌ پارێزگارى له‌ژینگه‌كه‌مان بكه‌ین ئه‌و ژینگه‌یه‌ى كه‌به‌رفراوانى ئێمه‌ى له‌خۆگرتووه‌ هه‌ر له‌دێر زه‌مانه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ى له‌ژیانێكى خۆشدا بژین، هه‌وایه‌كى پاك هه‌بێت خواردنێكى ته‌ندرووست. پێویسته‌ ژینگه‌یه‌كى پاكمان هه‌بێ هه‌م بۆخۆمان و هه‌م بۆ نه‌وه‌كانى دواى خۆمان. هه‌روه‌كو خواى گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت (ولا تفسدوا فى الارض بعد اصلاحها)وه‌ ئێمه‌ مه‌به‌ستمان له‌هه‌ڵبژردنى ئه‌م بابه‌ته‌ له‌به‌رچه‌ند هۆكارێكه‌ یه‌ك له‌و هۆكارانه‌ بۆڕوونكردنه‌وه‌و ده‌رخستنى سوود و گرنگى ئه‌و ژینگه‌ سروشتی یه‌ى كه‌مرۆڤ تیایدا ده‌ژێت وه‌ده‌رخستنى هۆكاره‌كانى پیس بوونى ژینگه‌و كاركردن بۆ پاك ڕاگرتنى شاره‌كه‌. وه‌هۆكارێكى تر له‌هه‌ڵبژاردنى بابه‌ته‌كه‌ بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند كردنى كتێبخانه‌ى كوردى و ئاشنا بوونى خوێنه‌ران له‌بابه‌تى ژینگه‌ و هۆكاره‌كارتێ كراوه‌كانى ژینگه‌و وه‌ چۆنییه‌تى پارێزگارى كردن له‌ژینگه‌كه‌. هه‌روه‌ها شارى كفرى ناوچه‌یه‌كى نیمچه‌ شاخاوى و ژینگه‌یه‌كى له‌باره‌ بۆ نیشته‌جێبوونى مرۆڤ و شارێكى ئارامه‌ و هه‌نگاوى به‌ره‌و پێش بردنى ناوه‌ و چالاكه‌ له‌سروشتى ژینگه‌و كاریگه‌رى له‌گه‌ڵ مرۆڤ. شارى كفرى به‌رزییه‌كه‌ى كه‌متر له‌(200)م له‌ئاستى ڕووى ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌. كه‌ئه‌مه‌ش كاریگه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاووهه‌واى ناوچه‌كه‌ كه‌ ناوچه‌یه‌كى گه‌رم و كه‌م باران و به‌فره‌. دواى تێپه‌ڕبوونى چاخه‌ جیۆلۆجییه‌كان و ته‌مه‌نى زه‌وى یه‌وه‌ كاریگه‌رى مرۆڤ له‌سه‌ر ژینگه‌ى شاره‌كه‌ و تێكدانى و پیس بوونى زیاتر ده‌ركه‌وتوه‌.

ئێستاش له‌باره‌ى ئه‌م بابه‌ته‌ له‌شارى كفرى لێكۆڵینه‌وه‌ى له‌م جۆره‌ زۆر به‌كه‌مى ئه‌نجام دراوه‌ و ئه‌نجامدانى ئه‌م كاره‌ بۆتوێژه‌ر هێنده‌ ئاسان نه‌بووه‌ به‌هۆى كه‌مى سه‌رچاوه‌ له‌باره‌ى ژینگه‌ى شارى كفرى كه‌ پشتى پێ ببه‌سترێت. هیوادارین ئه‌م هه‌وڵه‌ى له‌به‌رده‌ستتان دایه‌ به‌هه‌ند وه‌رى بگرن كه‌ ماوه‌ى ساڵێكه‌ هه‌وڵمان داوه‌ به‌شێوه‌یه‌كى زانستییانه‌ ئه‌نجامى بده‌ین وه‌ دڵنیاین بێ كه‌م و كورتى نییه‌، وه‌هه‌موو زانیارییه‌كانمان كۆكردۆته‌وه‌  له‌چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كى جیاوازه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى زیاتر شارى كفرى و بارودۆخ و ژینگه‌ و ئاووهه‌واو

كێشه‌كانى ئاشنا بكه‌م به‌خوێنه‌ران له‌به‌شى یه‌كه‌مدا توێژینه‌وه‌كه‌مان باسى كورته‌یه‌كى مێژووىلا شارى كفریمان كردووه‌ وه‌ باسى تایبه‌تمه‌ند به‌جوگرافییه‌كانى قه‌زاى كفرى و شوێن و پێگه‌یى و جیۆلۆجیاى شاره‌كه‌و باسى ئاوو هه‌واو خاك و جۆره‌كانى خاك و گرنگى خاك. وه‌ به‌شى دووه‌م بریتییه‌ له‌كورته‌ باسێك له‌سه‌ر ژینگه‌و په‌یوه‌ندى مرۆڤ به‌ژینگه‌وه‌و باسى پیس بوونى ژینگه‌و جۆره‌كانیمان كردووه‌ له‌هه‌ریه‌ك له‌پیس بوون و له‌هه‌واو ئاوو خاك و پیس بوون به‌شێك و به‌ده‌نگز وه‌ له‌به‌شى سێهه‌مدا باسى ژینگه‌م كردووه‌و تایبه‌تم كردووه‌ به‌شارى كفرى و به‌شى چواره‌م بریتییه‌ له‌ چۆنیه‌تى پاراستنى ژینگه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ژینگه‌یه‌كى له‌بارو ئارام پێك بێت.

به‌شى یه‌كه‌م

سه‌ره‌تایه‌كى مێژووى قه‌زاى كفرى

به‌ندى یه‌كه‌م : دروست بوون و گه‌شه‌سه‌ندنى قه‌زاى كفرى

به‌ندى دووه‌م : تایبه‌تمه‌ندییه‌ جوگرافیه‌كانى قه‌زاى كفرى

یه‌كه‌م : شوێن و پێگه‌ى

دووه‌م : جیۆلۆجیاى ناوچه‌ى كفرى

سێهه‌م : ئاوو هه‌وا

چواره‌م : خاك

به‌شى یه‌كه‌م

سه‌ره‌تایه‌كى مێژوویى قه‌زاى كفرى

به‌ندى یه‌كه‌م : دروست بوون و گه‌شه‌سه‌ندنى قه‌زاى كفرى

بوونى شارى كفرى له‌شوێنى ئێستایدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نزیكه‌ى دوو سه‌د ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر. له‌وه‌ پێشووتر ئه‌و شارۆچكه‌یه‌ له‌ناو دۆڵه‌كانى نزمه‌ چیاكانى ڕۆژهه‌ڵاتى ئێستایدا بووه‌، له‌هه‌زاره‌ى چواره‌م و سێهه‌مى پێش زایین له‌سه‌رده‌مى(ئوور) دا كفرى له‌ناو ئیمپراتۆرییه‌تى(ئوور) حوكمێكى ئۆتۆنۆمى هه‌بووه‌، له‌سه‌رده‌مى ئاشوورى و بابلی یه‌كاندا شار به‌ناوى (كێرو) ناسراوه‌.(1) سه‌باره‌ت به‌ مێژووى ناوى قه‌زاى كفرى ئێستا به‌م شێوه‌یه‌ بووه‌.به‌پێى كۆنترین سه‌رچاوه‌ مێژووى كفرى ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌زاره‌ى چواره‌مى پ.ز كه‌له‌و ساڵانه‌دا (شنۆتیناك)ى پادشاى ئیلام ووڵاتێكى زۆر فراوانى گرتووه‌ و ئه‌م ناوچه‌یه‌شى خستۆته‌ ژێر ڕكێفى خۆیه‌وه‌. له‌ هه‌زاره‌ى دووه‌مى پ.ز(شۆسه‌ن) ى پادشاى بنه‌ماڵه‌ى ئوور ده‌رباره‌ى ئه‌م ووڵاته‌ ده‌ڵێت: (ئاسایشى ناوچه‌كه‌ زۆر ئارام بووه‌ كاروبارى ڕۆژانه‌شیان زۆر به‌ئاسانى ده‌ڕۆشت و په‌یوه‌ندیشیان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا به‌هێز بووه‌). وه‌ له‌سه‌رده‌مى فه‌رمانڕه‌وایى(شولكى) ناوچه‌كه‌ سه‌ربه‌خۆییه‌كى به‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌. هه‌ر بۆیه‌ شولكى ناچار ئه‌بێت له‌ساڵى بیست و شه‌شه‌مى فه‌رمانڕه‌واییه‌كه‌یدا هێرشێكى گه‌وره‌ ئه‌كاته‌ سه‌ر خاكى(لۆلۆگۆتى) وه‌ شارى كیماشى پێوه‌ ڕاده‌ماڵێ. وه‌ هه‌روه‌ها له‌ سه‌رده‌مى بابل و ئاشوورییه‌كاندا ناوى كفرى به‌(كیرۆ) یان(فیرۆ) هاتووه‌ و سۆمه‌رییه‌كانیش به‌ناوى(كیماش) ناویان بردووه‌. دیسان له‌لاپه‌ڕه‌كانى مێژوودا هاتووه‌ له‌ساڵه‌كانى 363 پ.ز كه‌سوپاى ئێرانى ئابڵوقه‌ى سوپاى ڕۆمانییه‌كانیان داوه‌. وه‌ هێرشیان بردۆته‌ سه‌ر شوێنێكى نزیك شارى(فرجیا_كفرى) وه‌ له‌و شه‌ڕه‌دا ئیمپراتۆرى ڕۆمانییه‌كان به‌ناوى جولیا بریندار ئه‌بێت و پاشان ده‌مرێت. وه‌ له‌ سه‌رده‌مى ئیسلامدا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ناوى نه‌هاتووه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ ئه‌نجامى هۆكارێك ڕووخا بێت یان له‌ناو چووبێت. وه‌ هه‌ر له‌سه‌رده‌مى عوسمانییه‌كانیشدا ناوى كفرى به‌ قه‌زاى(صه‌لاحیه‌) هاتووه‌ كه‌ كه‌وتبووه‌ ڕۆژهه‌لاتى باشوورى لیواى كه‌ركوكه‌وه‌. و له‌و سه‌رده‌مه‌دا كفرى بووه‌ به‌قه‌زاو بریتى بووه‌ له‌ دوو ناحیه‌ (قه‌ره‌ته‌په‌،دووز خورماتوو).(2) وه‌ له‌گه‌ڵ هاتنى ئینگلیز بۆ ناوچه‌كه‌ له‌ساڵى 1920 شۆڕشێك دژى ئینگلیزه‌كان به‌رپابوو به‌سه‌رۆكایه‌تى برایم خانى ده‌لۆ، برایم خان كوڕى صاڵح خان كوڕى ئه‌مین كوڕى عه‌بدوڵڵاى كوڕى ئه‌حمه‌د به‌گه‌ ساڵى 1874 له‌ئاوایى(هه‌یه‌ر كه‌ل، حیه‌ر كل)له‌دایكبووه‌ له‌تیره‌ى(خوبیاروه‌ندى) هۆزى(ده‌لۆ)یه‌،وه‌ برایم خان حه‌وت براى هه‌بووه‌ و خۆى كه‌سایه‌تییه‌كى به‌ناوبانگى هه‌بووه‌ و زه‌وى و زارێكى زۆرى له‌باو باپیرانه‌وه‌ بۆ به‌جێ ماوه‌و كاتێك دوو براكه‌ى دژى عوسمانییه‌كان ئه‌وه‌ستن له‌ئه‌نجامدا ئه‌كوژرێن بۆیه‌ بریام خان دژى ئه‌وان ئه‌وه‌ستێت به‌یارمه‌تى هۆزى جاف چونكه‌ برایم خان به‌هۆى ژن و ژنن خوازییه‌وه‌ په‌یوه‌ندى هه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ هۆزه‌كانى ده‌وروبه‌رى كفرى و توانى ئینگلیزه‌كان بشكێنێت و بۆ ماوه‌یه‌ك حوكمى شارى كفرى بكات كه‌یه‌ك مانگ به‌رده‌وام بوو دواتر ئه‌م هێڕشه‌ دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌سه‌ر داواى خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ ئینگلیزه‌كان به‌ ئاشتى ناوچه‌كه‌ داگیرده‌كه‌ن، وه‌ له‌وسه‌رده‌مه‌دا كفرى سه‌ربه‌ كه‌ركوك بووه‌ و كه‌ركوكیش سه‌ربه‌ لیواى موسڵ بووه‌.(3) وه‌ كفرى له‌ساڵه‌كانى 1929- 1930 سه‌ربه‌ لیواى كه‌ركوك بووه‌ بریتى بووه‌ له‌ناحییه‌كانى(كفرى ،دووز خورماتوو، قه‌ڵاى شێروانه‌). وه‌ هه‌ر له‌ساڵه‌كانى 1936 دا كفرى سه‌ربه‌ كه‌ركوك بووه‌و بریتى بووه‌ له‌ناحییه‌كانى(دووز خورماتوو،قه‌ره‌ته‌په‌،قه‌ڵاى شێروانه‌).وه‌ له‌ساڵه‌كانى1947 قه‌زاى كفرى بریتى بووه‌ له‌ناحییه‌كانى(كفرى، قه‌ره‌ته‌په‌، شێروانه‌، پێباز) وه‌ له‌ ساڵه‌كانى 1948-1958 به‌هه‌مان شێوه‌ بووه‌. وه‌ زۆربه‌ى موته‌سه‌ریفه‌كانى ناوچه‌كه‌ كوردبوون له‌وسه‌رده‌مه‌دا. وه‌ له‌ ساڵه‌كانى 1958-1970 قه‌زاى كفرى بریتى بووه‌ له‌ ناحییه‌كانى(كفرى، شێروانه‌، قه‌ره‌ته‌په‌، پێباز) وه‌له‌ ساڵه‌كانى 1970 قه‌زاى كفرى پێبازیان لێ سه‌نده‌وه‌و دایان به‌كه‌لار ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆى دابه‌زینى ڕێژه‌ى كورد یان ژماره‌ى دانیشتوان.وه‌ هه‌روه‌ها له‌ساڵه‌كانى1975-1976 قه‌زاى كفرى درا به‌پارێزگاى دیاله‌ له‌ئه‌نجامى ئه‌و سیاسه‌ته‌ى ڕژێم كه‌به‌كارى ئه‌هێنا ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆى دابه‌زینى ڕێژه‌ى كورد له‌پارێزگاى كه‌ركوك و له‌و سه‌رده‌مه‌دا قه‌زاى كفرى زۆربه‌ى موته‌سه‌ریفه‌كان عه‌ره‌ب بوو.(4)وه‌ كفرى له‌سه‌رده‌مى ئێستادا واتا دواى ڕاپه‌ڕینى ساڵى 1991قه‌زاى كفرى بریت یه‌ له‌سێ ناحیه‌(سه‌رقه‌ڵا، نه‌مجوول، ئاوه‌سپى)وه‌ 108 گوندیبش سه‌ربه‌قه‌زاكه‌یه‌.(5) هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ناوى كفرى چه‌ند بیرو ڕایه‌ك هه‌یه‌ هه‌ندێك ئه‌ڵێن : گوایه‌ ماوى له‌مادده‌یه‌ك هاتووه‌ كه‌له‌ خه‌ڵووزى به‌ردین ئه‌چێت كه‌له‌ ناصاڵح.(6) هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ناوى كفرى وشه‌یه‌ك له‌عه‌ره‌بى دا چه‌ندین مانا ده‌به‌خشێت وه‌ك(كفر، كفرا)داپۆشینى شتێك(كفر-كفرانا) دارى ئیمان هێنان به‌خوا(كفرا) ئه‌رزێكى دوور له‌خه‌ڵكه‌(كفور) ئاوایى(الكفر) شه‌وه‌ زه‌نگه‌(الكفر) لادێ له‌(سریانیدا- كفرا) ئه‌گێڕنه‌وه‌ كه‌جێ و شوێنى كفرى ئێستا جه‌نگه‌ڵ بووه‌ دارى گه‌ز(كه‌فر) ى تیاڕوواوه‌ بۆیه‌ ووتراوه‌: دا ناوى ئه‌م شاره‌ له‌(كوفر) وێنه‌ له‌دارى(كفر) و بوو به‌م(كفرى)یه‌.(7) 

به‌ندى دووه‌م:.

تایبه‌تمه‌ندییه‌ جوگرافییه‌كانى قه‌زاى كفرى

یه‌كه‌م شوێن و پێگه‌ى:.

هه‌ڵكه‌وتى شوێنى جوگرافیاى قه‌زاى كفرى كه‌به‌یه‌كێك له‌شاره‌ گرنگه‌كانى هه‌رێمى كوردستانى عێڕاق داده‌نرێت. سه‌باره‌ت به‌شوێنى قه‌زاى كفرى له‌هه‌رێمى كوردستانى عێڕاق،كه‌ده‌كه‌وێته‌ باشوورى ڕۆژئاواى هه‌رێمى كوردستان.(8) و كه‌ده‌كه‌وێته‌ باشوورى ڕۆژهه‌ڵاتى كه‌ركوكه‌وه‌ به‌دوورى 78میل(131)كم.(9) له‌ڕووى جێگاى ئه‌م قه‌زایه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌شى ڕۆژهه‌ڵاتى لیواى كه‌ركوك و باكوورى ڕۆژهه‌ڵاتى لیواى سلێمانى و باشوورى ڕۆژهه‌ڵاتى لیواى دیاله‌ و له‌ باشوورى ڕۆژئاواى لیواى به‌غداد.(10) كه‌له‌نه‌خشه‌ى ژماره‌(1) به‌رچاو ده‌كه‌وێت. به‌ڵام سنوورى ئه‌م شاره‌ له‌به‌شى ڕۆژهه‌ڵاتیدا قه‌زاى كه‌لاره‌و وه‌ له‌به‌شى ڕۆژئاوایدا پارێزگاى تكریته‌ و له‌باكووره‌وه‌ قه‌زاى دووز خورماتووه‌ و له‌باشووریشه‌وه‌ زێ ى سیروانه‌ له‌باشوورى ڕۆژهه‌ڵاتدا پارێزگاى دیاله‌.(11) كفرى قه‌زایه‌ له‌ئوستاتى دیالا.

شارۆچكه‌ى كفرى سه‌نته‌رى كارگێڕێتى.سنوورى كارگێڕى له‌باكووردا به‌ئوستانه‌كانى.سلێمانى كه‌ركوك له‌باشووردا به‌قه‌زاكانى خانه‌قین و شاره‌بان له‌ڕۆژهه‌ڵاتدا به‌قه‌زاى خانه‌قین له‌ ڕۆژئاوادا.به‌ئوستانى كه‌ركوك و عێڕاق ده‌وره‌ دراوه‌.(12) ئه‌م قه‌زایه‌ش ته‌واوده‌بێت به‌سنوورى چیاى حه‌مرین، له‌ دووریانى نێوان دووز و سلێمان به‌گه‌و،ئه‌چیته‌ كفرى ئه‌و ماوه‌یه‌ نزیكه‌ى(33)كیلۆمه‌تره‌،كه‌له‌كفرى نزیك ئه‌بیته‌وه‌ گردێكى زۆر گه‌وره‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌سته‌ ڕاسته‌وه‌ ئه‌و گرده‌(گردى ئه‌سكى كفرى)یه‌،كفرى كه‌وتۆته‌ پاینى شاخى (بابا شاهسوار)… شاخه‌كه‌ زۆر بڵند نییه‌ وه‌به‌رده‌كه‌ى وه‌ك به‌ردى شاخى(حه‌مرین)وایه‌.(13) كه‌به‌رزییه‌كه‌ى ده‌گاته‌ 368م له‌سه‌ر ڕووى ئاستى ده‌ریاوه‌. هه‌مان شێوه‌ دۆڵى(قوشه‌ چه‌پان)ئه‌م زنجیره‌ شاخه‌ ده‌بڕێته‌وه‌ وه‌ له‌نێوانیاندا چه‌مێك تێده‌په‌ڕێ كه‌ ئه‌ویش پێى ده‌ووترێت(چه‌مى كفرى).. به‌كوردى به‌ڵام (كفرى چایى) به‌توركمانى. وه‌ زۆربه‌ى سه‌رچاوه‌كانى له‌دێى(چوارشاخ و به‌كره‌شه‌ل)هه‌ڵده‌كاته‌وه‌.(14) وه‌ شوێنى فه‌له‌كى قه‌زاى كفرى ده‌كه‌وێته‌ نزیك هێڵى پانى(45-35)-(16-34)باكوور وه‌ هێڵى درێژى نێوان(17-45)-(37-44) ڕۆژهه‌ڵات

هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ ئاماژه‌ بۆ پێوانى زه‌وى ئه‌م قه‌زایه‌ به‌ (5275) كم چوارگۆشه‌ داده‌نرێت كه‌به‌رامبه‌ر به‌ (2.110.000) حه‌شاره‌- دۆنمه‌ . ده‌كه‌ن ، یان هه‌ندێكى تر پێوانه‌ى به‌(5221) كم چوار گۆشه‌ داناوه‌.(15) به‌هۆى گۆڕانكارى بارى ڕامیارى واى كردووه‌ كه‌ گۆڕانكارى له‌باره‌ى ڕووبه‌ره‌كه‌شى ڕووى قه‌زاى كفرى ئێستا ده‌كاته‌ نزیكه‌ى(1543) كم چوارگۆشه‌.(16)

دووه‌م : جیۆلۆجیاى ناوچه‌ى كفرى

ناوچه‌ى كفرى ده‌كه‌وێته‌ نێوان كه‌نارى جێگیر (كه‌ به‌شى رۆژئاواى ئیراق ده‌گرێته‌وه‌) و ناوچه‌ى جیگره‌كان [كه‌ به‌شى رۆژهه‌ڵاتى ئیراق ده‌گرێته‌وه‌]. ئه‌مه‌ یارمه‌تى ئه‌وه‌ى داوه‌ كه‌ ڕووخسارى ناوچه‌كه‌ هه‌ڵگرى سیماى هه‌ردوولا بێت. كفرى وه‌كو به‌شێكى جیۆلۆجى زیندووى كوردستان ناوه‌ڕاستى پشتێنه‌ى پێگرده‌كان پێكده‌هێنێت. به‌پێى دابه‌شكردنه‌ فسیۆگرفیه‌كه‌ى زنجیره‌ نوشتاوه‌یه‌كى سه‌رزه‌مینى و نێژراو له‌ژێر زه‌مینى درێژ بوه‌وه‌ى تیدایه‌ كه‌ به‌ ئاڕاسته‌ى باشوورى رۆژهه‌ڵات و باكوورى رۆژئاوا درێژ بوونه‌ته‌وه‌ و زنجیره‌ چیایه‌كى نزم و مام ناوه‌ندیان پێكهێناوه‌ كه‌ به‌رزیه‌كانیان له‌ نێوان (300-1000) مه‌تره‌ له‌سه‌ر ئاستى ده‌ریا.(17)

چینه‌ به‌رده‌كانى ئه‌م نوشتاوانه‌ به‌ زۆرى له‌ پێكهاتووه‌ به‌ زۆرى له‌ پێكهاتووه‌كانى فارس و به‌ختیارى پێك دێن كه‌ ڕێژه‌یه‌كى زۆر به‌ردى جیبسۆم و قوڕٍه‌ به‌ردینى لامیستۆن و لم و كونگلومریت.(18) و له‌نێوان ئه‌م چیا نووشتاوانه‌دا چه‌ند ده‌شتێكى پان و فراوان هه‌یه‌ كه‌ به‌ نیشتووى نوێ . بلاستۆسینى، داپۆشراوه‌ وه‌ك ده‌شتى كفرى (حه‌مرین) هه‌موو  ده‌شته‌كانى نێوان شاخه‌كان.

ئه‌ستوراى نیشتووه‌كان له‌م ناوچه‌یه‌دا له‌ نێوان (12-13) له‌ م له‌سه‌ر چینى به‌ردى بینى ماوه‌ تاسه‌ر دوورى زه‌وى زۆربه‌ى نیشتووه‌كانى نشتووى گۆماوه‌ قووڵه‌كان و شتوسته‌ى كه‌نارى ده‌ریا كۆنه‌كانى ناوچه‌كه‌مان . كاریگه‌رى جووڵه‌ى فه‌كتۆنى له‌سه‌ر ئه‌م ناوچه‌یه‌ مام ناوه‌ندى بووه‌ (ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز نه‌بووه‌ كه‌ چینه‌ به‌رده‌كانى ژێر زه‌وى ده‌ربهێنێته‌ سه‌ر رووى زه‌وى) وه‌كو ناوچه‌ى چیا به‌رزه‌كان و هێنده‌ش كه‌م توانا نه‌بووه‌ كه‌ نه‌بێته‌ هۆى روودانى نوشتانه‌وه‌ (Folding) له‌لایه‌كى تره‌وه‌ ناوچه‌ى كفرى بارى گونجاوى بۆ ڕه‌خساوه‌ كه‌ له‌چاخه‌كان دا به‌هۆى داخراوى گۆماوه‌كان و به‌رز بوونه‌وه‌ى ڕێژه‌ى به‌هه‌ڵم بوونى ئاوى ئه‌م گۆماوانه‌ و كه‌م ئاڵۆزى جووڵه‌ ته‌كتۆنیه‌كان له‌م سه‌رده‌مه‌دا كه‌ به‌سه‌رده‌مێكى زۆر چالاك داده‌نرێت له‌باره‌ى چالاكى ته‌كتۆنیه‌ به‌هۆى كرانه‌وه‌ى ده‌ریاى سوور ئه‌م چالاكیانه‌ به‌زۆرى كارى كردۆته‌ سه‌ر ناوچه‌ هاوته‌نیشته‌كانى هێڵى زاگرۆس كه‌ به‌گركان و به‌رزبوونه‌وه‌ و لێكترازان و نوشتانه‌وه‌و له‌سه‌ریه‌ك خلیسكاندن چالام بووه‌.(19)

سێیه‌م : ئاو و هه‌واى شارى كفرى

ئاو و هه‌واى شارى كفرى ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌رى چه‌ند هۆكارێكى سروشتییه‌وه‌و ئه‌و هۆیانه‌ش ئه‌مانه‌ى خواره‌وه‌ن:-

1)- هۆكاره‌ سروشتییه‌كان: -

1-1- شوێن : هۆیه‌كى گرنگه‌ به‌تایبه‌تى شوێن به‌گوێره‌ى بازنه‌ پانه‌كان چونكه‌ كارده‌كاته‌ سه‌ر ئه‌و بڕه‌ تیشكه‌ى ده‌كاته‌ سه‌ر ڕووى زه‌وى و جیاوازى له‌ وه‌رزه‌كاندا هه‌روه‌ها كار ده‌كاته‌ سه‌ر ئاستى گه‌رمى ساڵانه‌ و ده‌ركه‌وتنى دیارده‌ى بارانى وه‌رزى له‌ ناوچه‌كه‌.

باران بارین كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ وه‌رزى زستان و به‌هار هه‌ندێك جار پاییز و هاوینیش وشكه‌.. ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوانى بازنه‌كانى پانى (34,45ْ34,16-ْ) باكوور.

1-2- تۆبۆگرافیا : تۆبۆگرافیاى ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ى شاخاوى نزم و به‌رزییه‌كه‌ى كه‌متر له‌ (200)م.(20)ده‌ستپێده‌كات له‌سه‌ر ئاستى ده‌ریا و ئه‌میش كاریگه‌رى زۆرى هه‌یه‌ له‌سه‌ر پله‌ى گه‌رما و بڕى باران . هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌شه‌ كه‌ به‌فر كه‌مه‌ له‌م ناوچه‌یه‌دا.(21)

2- توخمه‌ ئاو و هه‌واییه‌كان :

2-1-پله‌ى گه‌رما له‌ ده‌ڤه‌رى كفرى:

له‌به‌رئه‌وه‌ى تێكڕاى پله‌ى گه‌رمى نییه‌ وه‌ك پێوانه‌كردن له‌به‌رئه‌وه‌ پله‌ى گه‌رمى شارى كه‌ركووك و خانه‌قین-مان وه‌رگرت و كۆكرده‌وه‌ و دابه‌شمان كرد تێكڕاى پله‌ى گه‌رمى ناوچه‌ى كفرى ده‌رده‌چێت. هه‌روه‌ها پله‌ى گه‌رما به‌پێى به‌رزونزمى ده‌گۆڕێت به‌زستانیش جیاوازى هه‌یه‌ له‌ وه‌رزه‌كانى تر.

A-         بارى گه‌رمى له‌ وه‌رزى زستاندا، كه‌ تێكڕاى گه‌رما مانگى كانوونى دووه‌م كه‌ ساردترین مانگى ساڵه‌ ده‌كاته‌ (9,15) په‌لى سه‌دى.

B-         پله‌ى گه‌رمى له‌ وه‌رزى هاویندا، تێكڕاى گه‌رما مانگى ته‌مموز كه‌ گه‌رمترن مانگى ساڵه‌ له‌م ناوچه‌یه‌ ده‌گاته‌ (35,1) پله‌ى سه‌دى ئه‌مه‌ش وه‌ك خشته‌ى (1) دا ده‌بینرێت.

C-         بوونى جیاوازییه‌كى زۆر له‌نێوان پله‌ى گه‌رمى مانگى كانوونى دووه‌م و مانگى ته‌مموزدا هه‌یه‌ كه‌ به‌رزترین په‌لى گه‌رما ده‌گاته‌ (43,3) و نزمترین ده‌گاته‌ (4,3) و مه‌وداش ده‌گاته‌ (10,4) پله‌ى سه‌دى خشته‌ى (2) ئه‌مه‌ وه‌ك تێكڕا.

D-         هه‌روه‌ها جیاوازییه‌كى زۆر هه‌یه‌ له‌نێوان نزمترین و به‌رزترین پله‌ى گه‌رمى له‌ناوچه‌ى كفرى و ده‌وروبه‌رى له‌كانوونى یه‌كه‌م دا (27,6) پله‌ى سه‌دى، نزمترین (6,1) پله‌ و له‌مانگى ته‌مموزدا (49,4) نزمترین (20) پله‌ى سه‌دییه‌.(22)

تێكڕاى گه‌رمیى مانگانه‌ له‌ شارى كفرى به‌پێى (پله‌ى سه‌دى)

خشته‌ى ژماره‌ (1)*

مانگه‌كان            كه‌ركووك خانه‌قین كفرى

كانوونى دووه‌م

شوبات

ئازار

نیسان

ئایار

حوزه‌یران

ته‌مموز

ئاب

ئه‌یلوول

تشرینى یه‌كه‌م

تشرینى دووه‌م

كانوونى یه‌كه‌م     8,4

10,2

12,7

19,2

26,3

32,2

35,2

34,7

30,4

24,0      9,9

11,5

15,5

20,5

27,5

32,1

35,0

34,8

30,4

24,0

16,3

10,8      9,15

10,85

14,6

19,85

26,9

32,16

35,1

34,75

30,4

24,22

16,45

10,7

كۆى گشتى ساڵانه‌          21,8      22,4      22,1

تیكَڕاى نزمترین و به‌رزترین په‌ى گه‌رما و ئاستى رۆژانه‌ له‌ هه‌ردوو مانگى كانوونى دووه‌م و ته‌مموز (پله‌ى سه‌دى)

خشته‌ى ژماره‌ (2)*

وێستگه‌  كانوونى دووه‌م     ته‌مموز

            به‌رزترین نزمترین  ئاستى گه‌رمى    به‌رزترین نزمترین  ئاستى گه‌رمى

كه‌ركووك

خانه‌قین

كفرى     13,7

15,3

14,5      4,5

4,1

4,3        9,2

11,2

10,4      42,8

42,3

43,05    26,7

24,7

25,7      16,1

18,6

17,35

2-2 بـــــــا Wind -:

بــا به‌ یه‌كێك له‌ ڕه‌گه‌زه‌كانى سروشتى داده‌نرێت ئه‌و بایه‌ى كه‌ له‌سه‌ر ناوچه‌ى كفرى دا هه‌ڵده‌كات هه‌مان شێوه‌و خاسیه‌تى باكانى كوردستانى هه‌یه‌. به‌ڵام جیاوازییه‌كه‌ى له‌ چه‌ند ڕوویه‌كه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت له‌وانه‌ ئاڕاسته‌ى بایه‌كان له‌م ناوچه‌یه‌ وه‌كو هه‌موو ناوچه‌كانى كوردستان ئه‌وانیش كه‌ به‌ستراوه‌ به‌ پاڵه‌په‌ستۆى بایه‌كانى كوردستان یان ناوچه‌كانى ده‌روبه‌رىن یه‌كه‌م هۆكارى سه‌ره‌كى بۆ هه‌ڵكردنى با له‌سه‌ر كوردستان به‌شێوه‌یه‌كى گشتیى و له‌سه‌ر ده‌ڤه‌رى كفرى به‌تایبه‌تى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هۆى بوونى په‌ستانێكى به‌رزى له‌ناوچه‌كانى ده‌وربه‌رى كوردستان دا.

له‌ نه‌خشه‌ى ژماره‌ (3)دا ده‌رده‌كه‌وێت وه‌كو په‌ستانى ئه‌نادۆڵ و بانى په‌ستانى پانى ئێران یه‌كێك به‌ بایه‌ گرنگه‌كانى ناوچه‌ى كفرى باى باكوورى خۆرئاوایه‌، ئه‌م بایه‌ له‌ وه‌رزى زستان دا هه‌ڵده‌كاته‌ سه‌ر ئه‌م ناوچه‌یه‌ و تایبه‌تمه‌ندى ئه‌م بایه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڕێكى زۆر شێ له‌گه‌ڵ خۆى دا هه‌ڵده‌گرێت كه‌ له‌ناوچه‌ى ده‌ریاى ناوه‌ڕاسته‌وه‌ هه‌ڵى كردووه‌و ده‌بێته‌ هۆى بارنێكى زۆر. هه‌ندێ جار ده‌بێته‌ هۆى هه‌ڵكردنى ته‌پوتۆز له‌ وه‌رزى زستان دا له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر بارانى له‌گه‌ڵ نه‌بێت. بایه‌كى تریش هه‌ڵده‌كاته‌ سه‌ر ناوچه‌ى كفرى كه‌ پێى ده‌گووترێت باى باشوور، ئه‌م بایه‌ بایه‌كى شێداره‌ چونكه‌ له‌ ناوچه‌ى كه‌نداوى عه‌ره‌بییه‌وه‌ هه‌ڵده‌كات به‌سه‌ر ناوچه‌ى هۆر و زه‌لكاوه‌كاندا دێت و له‌گه‌ڵ خۆى دا بڕێك له‌ لم هه‌ڵده‌گرێت كه‌ ده‌گاته‌ ناوچه‌ى كفرى بارانێكى نم نم ده‌بارێت تا به‌ره‌و باكوور بڕوات بارانه‌كه‌ زیاد ده‌كات به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌بێ بزانین كه‌ جۆرێكى تر له‌ باى ناوخۆى هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش پێى ده‌وترێت (باى شه‌ماڵ) كه‌ ده‌بێته‌ هۆى فێنكى ناوچه‌كه‌، بایه‌كى تریش هه‌یه‌ كه‌ زیاتر له‌ ناوچه‌كه‌دا باوه‌ كه‌ پێى ده‌وترێت (باى گڕه‌) یان (گڕه‌با)، تایبه‌تمه‌ندى ئه‌م بایه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زیاتر له‌ وه‌رزى هاویندا هه‌ڵده‌كات كه‌ ده‌بێته‌ هۆى به‌رزكردنه‌وه‌ى پله‌ى گه‌رما چونكه‌ به‌هۆى ئه‌م.(23) بایه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ ده‌شته‌ گه‌رمه‌كان دا هه‌ڵده‌كات له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ندێ جار خۆڵ دێنێت كه‌ كاریگه‌رى زۆرى له‌ سه‌ر ته‌ندروستى مرۆڤ هه‌یه‌.(24)

تێكڕاى مانگانه‌ و ساڵانه‌ى شێ% و بوون به‌هه‌ڵم (ملم خێرایى با م/چركه‌)

له‌ وێستگه‌ى كه‌شناسى كه‌لار

خشته‌ى ژماره‌ (3)  (25)

مانگه‌كان            شێ به‌ ڕێژه‌ى Humidirty   بوون به‌ هه‌ڵم (ملم)         خێرایى با (م/چركه‌)          ئاڕاسته‌ى باكان

كانوونى دووه‌م     78         41,3      1,53      باكوور و باكوورى ڕۆژهه‌ڵات

شوبات   68         72,6      1,998    باكوور و باكوورى ڕۆژهه‌ڵات

ئازار       61         101,8    1,80      باكوور و باكوورى ڕۆژهه‌ڵات

نیسان   43         200,4    1,7       باكوور و باكوورى ڕۆژهه‌ڵات

ئایار       29         344,1    2,45      باكوور و باكوورى ڕۆژهه‌ڵات

حوزه‌یران            31         444       2,5       باشوورى ڕۆژهه‌ڵات

ته‌مموز   22         447       2,16      باشوورى ڕۆژهه‌ڵات

ئاب       19         455,7    2,36      باشوورى ڕۆژهه‌ڵات

ئه‌یلوول  20         339       2,1       باشوورى ڕۆژهه‌ڵات

تشرینى یه‌كه‌م    28         269,4    1,70      باشوورى ڕۆژهه‌ڵات

تشرینى دووه‌م    47         117,6    1,03      باشوورى ڕۆژهه‌ڵات

كانوونى یه‌كه‌م     75         36,6      1,40      باكوور و باكوورى ڕۆژهه‌ڵات

تێكڕا      43%      289,5  ملم         1,8992  ملم/چركه‌          

2-3- دابارین – Preciptation

هه‌موو جۆره‌ شێ-یه‌ك كه‌ به‌جۆرى ئاو دێته‌ خواره‌وه‌ له‌ هه‌وره‌وه‌ پێى ده‌ڵێن دابارین ئه‌ویش به‌م شێوانه‌ى خواره‌وه‌یه‌:-

باران – Rain

باران پێكهاتووه‌ له‌و دڵۆپانه‌ى كه‌ تیره‌كه‌ى (0,5) ملم زیاتره‌ ئه‌ویش به‌م سێ شێوه‌یه‌:-

1-         بارانى لاواز نم نم – Gght Rain

           ئه‌و بارانه‌یه‌ كه‌ هێزه‌كه‌ى له‌ (3,5) ملم له‌ كاتژمێرێكدا كه‌متره‌.

2-         بارانى هێزى ناوه‌ندى – moderate Rain

           ئه‌و بارانه‌یه‌ كه‌ هێزه‌كه‌ى له‌ نێوان (3,0-7,5) ملم له‌ كاتژمێرێكدا.

3-         بارانى زۆر به‌هێز Heavy Rain-

 ئه‌ویش ئه‌و بارانه‌یه‌ كه‌ هێزه‌كه‌ى (7,5) ملم له‌ كاتژمێرێكدا زیاتره‌.

ئه‌م جۆره‌ بارانانه‌ هه‌موویان له‌ ناوچه‌ى كفرى هه‌یه‌ به‌ڵام به‌ زۆرى بارانى ئه‌م ناوچه‌یه‌ ماوه‌كه‌ى كه‌م و به‌هێزه‌. جیاوازییه‌كى زۆر هه‌یه‌ له‌ بڕى باران بارین له‌ ناوچه‌ى له‌ ساڵێكه‌وه‌ بۆ ساڵێكى تر و له‌ مانگێكه‌وه‌ بۆ مانگێكى تر، دیارده‌ى هه‌ڵبه‌زو دابه‌زى زۆر یه‌كێكه‌ له‌ سیفه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانى باران بارین ئه‌ویش له‌ نه‌خشه‌ى (4) ده‌رده‌كه‌وێت.

بارانى ناوچه‌كه‌ به‌ پله‌ى یه‌كه‌م له‌ جۆرى ته‌واوى به‌رزى و نزمییه‌، هه‌ندێكیش له‌ جۆرى هه‌ڵكشاوییه‌ التصاعدی).(26)

تێكڕاى مانگانه‌ و ساڵانه‌ى باران له‌ قه‌زاى كفرى به‌ (ملم)

خشته‌ى ژماره‌ (4) .(27)

مانگه‌كان            كه‌ركووك خانه‌قین كفرى

كانوونى دووه‌م

شوبات

ئازار

نیسان

ئایار

حوزه‌یران

ته‌مموز

ئاب

ئه‌یلوول

تشرینى یه‌كه‌م

تشرینى دووه‌م

كانوونى یه‌كه‌م     60,8

61,8

75,5

50,7

21

0,3

0

0

0,1

4,3

40,8

58,6      57,8

50,7

63,8

35,2

24,6

0,4

0,1

0,1

0

7,9

35,4

52,3      59,3

56,5

69,6

53,95

22,8

0,35

0,05

0,05

0,05

6,1

38,1

55,45

كۆى گشتیى       374       328       35,1

ئه‌گه‌ر بڕوانینه‌  خشته‌ى (4) كه‌ تێكڕاى مانگانه‌ و ساڵانه‌ى باران له‌ ناوچه‌ى كفرى پیشان ده‌دات ده‌بینین له‌ ڕێژه‌ى (35%) زیاتره‌ له‌ بارانى ساڵانه‌ له‌ وه‌رزى زستاندا ده‌بارێت به‌ڵام وه‌رزى هاوین وشكه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ مانگى ته‌مموز و ئاب و ئه‌یلوولـه‌وه‌.

 هه‌روه‌ها ئه‌م ناوچه‌یه‌ ئاو و هه‌واكه‌ى له‌ جۆرى ئاو و هه‌واى نیچه‌ وشكه‌ (گه‌رمه‌سێر) كه‌ هاوینى وشك و زستانى به‌ بارانه‌ كه‌ باران بارینى كه‌متره‌ به‌ (500) ملم و به‌رزى پله‌ىكانى گه‌رمى له‌ هاویندا و زستانه‌كه‌ى كه‌متر سارده‌ له‌ ئاو و هه‌واى ده‌ریاى ناوه‌ڕاست.(28) كه‌م جار هه‌یه‌ كفرى به‌فرى لێ ببارێت به‌ڵام ته‌رزه‌ى لێ ده‌بارێت كه‌ دیسان دائه‌بارێت به‌ڵام به‌شێوه‌ى مه‌ییووه‌ به‌ نیوه‌ى زیاتر له‌ (5) ملم ئه‌مه‌ش به‌ هۆى توانه‌وه‌ و به‌ستنى دوابه‌دواى یه‌كتر په‌یداده‌بێتبه‌تایبه‌تى ئه‌گه‌ر با شێواو بێت ۆ خواره‌وه‌ و سه‌ره‌وه‌، و هه‌ندێك جار قورسى له‌ (500) گرام زیاتر ده‌بێت.(29)

چواره‌م – خاك

خاك و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى و پۆلێن كردنى له‌ شارى كفرى:-

خاك به‌شێكى سروشتكردى په‌ره‌سه‌ندووه‌، له‌ ئاكامى كرداره‌كانى كه‌شكارییه‌وه‌ (Weathering) پێكهاتووه‌، به‌شێكى سه‌ره‌وه‌ى زه‌وییه‌ به‌شێوه‌ى چین چین دروست ده‌بێت به‌هۆى شیبوونه‌وه‌ى به‌رد له‌ ژینگه‌ى كاتى جیاوازدا به‌ هاوكارى ئه‌م به‌رگانه‌ى خواره‌وه‌:-

1-         به‌رگى به‌ردین Lithos shpher، به‌رده‌كان.

2-         به‌رگى ئاوى Hydrospher، ئاوى سه‌رزه‌وى.

3-         به‌رگى هه‌وایى Atmoshpher، دابارین، پله‌ى گه‌رمى.

4-         به‌رگى ژیوارى Biospher، رووه‌ك، زینده‌وه‌ر.(30)

گرنگیى خاك: خاك ئه‌و ناوه‌نده‌یه‌ كه‌ ڕووه‌ك گه‌شه‌ى تێدا ده‌كات، ڕووه‌كیش سه‌رچاوه‌ى خۆراكى گشتى بوونه‌وه‌رانه‌، خاك زۆر گرنگه‌ بۆ كۆنتڕۆڵ كردنى خۆڵى هایدرۆلۆجى، ڕۆڵى ئاویش له‌خاكدا گرنگه‌ بۆ دابه‌شبوونى ئاو و هاوسه‌نگى ئاو له‌ نێوان ئاوى ژێر زه‌وى و ئاوى سه‌رزه‌وى – خاك داهاتێكى سروشتییه‌ و به‌رده‌وام له‌ تازه‌بوونه‌وه‌دایه‌، و تاوه‌كو ئاده‌میزاد به‌كارى نه‌هێنێت نابێته‌ داهاتوو و ده‌ستكه‌وت، و خاك به‌كارده‌هێنرێت وه‌ك گه‌نجینه‌یه‌ك بۆ كۆكردنه‌وه‌ى ئاو وه‌ك ئه‌ستیل هه‌روه‌ها بۆ هه‌ڵگرتنى دانه‌وێڵه‌ (گه‌نم و جۆ) وه‌ك گه‌نجینه‌.

 پۆلێن كردنى خاكى ناوچه‌ى كفرى:-

خاكى ئه‌م ناوچه‌یه‌ له‌ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كى تر ده‌گۆڕێت به‌پێى به‌رزى و نزمى جۆرى به‌رده‌كان نیشته‌نیه‌كانى ئه‌میش ئه‌مانه‌ى خواره‌وه‌یه‌:-

1- خاكى ئه‌نتى سول – Entisol

ئه‌م جۆره‌ خاكه‌ بیرگه‌ى نییه‌ (Horizons) و به‌ دوو جۆر ده‌بینرێت:-

A-         ده‌شتى نیشته‌نى (Flood Plain) له‌ ده‌وروبه‌رى چه‌مه‌كان ده‌بینرێت وه‌ك چه‌مى نارین كه‌ چه‌ند چه‌قێكى تر یه‌ك ده‌گرن ئاوه‌كانیش به‌ ئاوى ئه‌م دێ یانه‌ به‌ خێرا ده‌ڕوات یان ڕێ ده‌كات ئه‌میش چونكه‌ چه‌مه‌كانى ئه‌م ناوه‌چه‌یه‌ له‌ ته‌مه‌نى كامیلدان.. هاوسه‌نگى هه‌یه‌ له‌ نێوان ڕماڵین و نیشته‌نییه‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ى كه‌ هه‌موو ساڵێك لافاو ده‌بێت ماوه‌ نادات بۆ دروست بوونى بیرگه‌ى خاك.

B-         ئه‌نتى سول له‌سه‌ر شاخه‌كان. وه‌ك شاخى شاكه‌ل ، حه‌مرین، باوه‌شاسوار، له‌به‌ر لێژى زۆرى ڕاماڵێت به‌هۆى بارانى به‌هێزه‌وه‌ ماوه‌ نییه‌ بۆ بوونى بیرگه‌ خاك ئه‌م جۆره‌ خاكه‌ پێى ده‌ڵێن خاكى به‌ردى (Lithosol) .(31)

2- خاكى نیمچه‌ بیابانى – Sime Aridisol

له‌به‌ر كه‌مى باران و ڕووه‌كى كورته‌گیا ماده‌ى ئۆرگانیكى كه‌مه‌ له‌م خاكه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ ڕه‌نگى خاك قاوه‌یى سوركاڵه‌ هه‌روه‌ها ماده‌ى كالیسۆمیش كه‌مه‌:-

 3- خاكى بیابانى – Aridisols

ئه‌م جۆره‌ خاكه‌ له‌ نزیكى شاخى حه‌مرین ده‌بینرێت ڕه‌نگى كاڵتره‌ له‌ خاكى نیمچه‌ بیابانی، چونكه‌ مادده‌ى ئۆرگانیكى كه‌متره‌.. له‌م جۆره‌ خاكه‌دا دیارده‌یه‌كى ژینگه‌یى هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ چینێك له‌ مادده‌ى كالسیۆمى و هه‌ندێك جاریش سۆدیۆم كۆده‌بێته‌وه‌ له‌ برگه‌كانیدا كه‌ زۆر ڕه‌قه‌ له‌به‌ر نه‌بوونى ئاو یان كه‌م بوونى داشۆرانى ته‌واو و كه‌ باران ده‌بارێت ئه‌و دیارده‌یه‌ په‌یداده‌بێت كه‌ پێى ده‌ڵین (petrocalcit) ئه‌میش ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ ڕووه‌ك نه‌شونما به‌باشى نه‌كات هه‌روه‌ها كێڵانى خاكه‌كه‌ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت ده‌بێت و پاره‌یه‌كى زۆرى ده‌وێت.

4- ڤیتى سول         Vitisoil

ئه‌م جۆره‌ خاكه‌ مادده‌ى قوڕى زۆره‌ (Clay Soil) و ئه‌و خاكه‌ له‌ كاتى بوونى ئاودا ده‌په‌نه‌مێت به‌ڵام له‌كاتى وشكیدا كرژده‌بێت و له‌كاتى وشكیدا ده‌بێته‌ هۆى درز په‌یدابوون و پێى ده‌ڵێت (Chesthatsoil) .(32)

گیروگرفتى خاك له‌م ناوچه‌یه‌:0-

 چه‌ندین هۆكارى سه‌ره‌كى هه‌یه‌ كه‌ كاریگه‌رى ده‌كاته‌ سه‌ر خاكى ئه‌م ناوچانه‌ له‌وانه‌ زیاتر سروشتیه‌ وه‌كو پله‌ى گه‌رما و باران و ئاوى ژێر زه‌وى و رووبار یان چه‌م .. تاد، بۆ نموونه‌ گرفتى خاكى ئه‌نتى سول كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ خاكه‌كانى ئه‌م ناوچه‌یه‌ كه‌ به‌ پیترین خاكىه‌ له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر ئاو هه‌بێ به‌ڵام له‌سه‌ر شاخه‌كانى ئه‌ستوورییه‌كه‌ى كه‌مه‌ ئه‌میش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هۆى،ـ ڕاماڵین به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌خاكى نیچه‌ بیابان ئه‌وه‌ش خاكێكى باشه‌ به‌ڵام گرفتى سه‌ره‌كى ئه‌م خاكه‌ ئاوه‌ چونكه‌ به‌هۆى كه‌مى باران و كه‌مى خۆرسك وایكردووه‌ زیاتر خاكه‌كه‌ لاواز بێت پێویستى به‌ پیت كرند هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت  له‌ خاكى بیابانییه‌كانیش.

-           ڕاماڵینى خاك له‌ ناوچه‌ى كــفـــرى

ڕاماڵینى خاك ئه‌مه‌ش به‌ یه‌كێك له‌ گیروگرفته‌كانى ئه‌م ناوچه‌یه‌ داده‌نرێت مه‌به‌ست له‌ ڕاماڵین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چینه‌كانى سه‌رووى خاكه‌كه‌ ده‌گوێزرێته‌وه‌ له‌ شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكى تر.

هۆر ڕماڵینیش كه‌مه‌ له‌م ناوچانه‌ دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند هۆكارێك له‌ وانه‌ باران كه‌ كارده‌كاته‌ سه‌ر خاكى ناوچه‌ به‌رزه‌كان و لافاویش كار ده‌كاته‌ سه‌ر خاكى ناوچه‌ نزمه‌كان به‌تایبه‌تى ناوچه‌ى كه‌نارى چه‌مه‌كان لابردنى ئه‌و خاكه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆى لاوازى خاكه‌كه‌ چونكه‌ پیتى نامێنێ و هۆكارى تریش هه‌یه‌ بۆ ڕا+ماڵین وه‌كو (با) ئه‌مه‌ش له‌ناوچه‌ىباشوورى كفرى دا ڕووئه‌دات به‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ خاكى ئه‌م ناوچه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ له‌م زیاتر شینال بووه‌ پاشان به‌خێرایى زوو ده‌بێته‌ هۆى ڕاماڵین له‌ شێوه‌ى تۆز.(33)

گرنگترین تایبه‌تمه‌ندى سه‌ره‌كى خاكى ئه‌م ناوچه‌یه‌:-

A-         له‌لایه‌ن مادده‌ى ئۆرگانییه‌وه‌ لاوازه‌ به‌شێوه‌یه‌كى گشتى.

B-         ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ڕه‌گه‌زى خۆى و ڕه‌گه‌زه‌ خۆره‌كییه‌كانى تریش.

هۆى سه‌ره‌كى ئه‌م لاوازییه‌ش له‌خاكدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌مى ڕوه‌ه‌كى خۆڕسك ئه‌مه‌ش به‌هۆى ئاو و هه‌واى بیابان یان نیمچه‌ بیابانى وشك كه‌ ڕووبه‌ڕێكى فراوانیش ده‌گرێت به‌ڵام له‌ ڕووى ڕووه‌كه‌وه‌ كه‌مه‌، پله‌ى گه‌رما كاریگه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر خاكى ئه‌م ناوچه‌یه‌، ئه‌مه‌ش بووه‌ته‌ هۆى زیادبوونى ڕێژه‌ى خوێ له‌م ناوچانه‌دا چونكه‌ بارانێكى كه‌م ده‌بارێت و ڕێژه‌ى به‌ هه‌ڵم بوون به‌رزو هه‌مان شێوه‌ جۆرى به‌رده‌كانى ڕۆڵى خۆى ده‌بینێ بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ى خوێ له‌به‌رئه‌وه‌ به‌ردى ئه‌م ناوچه‌یه‌ ڕێژه‌ى خۆیى تێدایه‌ به‌رزه‌.(34)

 في سنة (1975) على اثر اتفاق الجزائر التآمري، الذي حيك في الجزائر بين المقبورين شاه إيران (محمد رضا پهلوي) ونائب الرئيس العراقي المجرم (صدام حسين)،و بإشراف مقبور ثالث هو الرئيس الجزائري (هواري بومدين)، وبموافقة و مباركة أمريكية كان سمسارها آنذاك وزير خارجيتها (هنري كيسنجر). لقد تنازل نظام حزب البعث العربي بقيادة المجرمين أحمد حسن البكر و صدام حسين لشاه إيران عن (90) كيلومتر من مياه شط (العرب)، وعن عدد من المناطق الحدودية التي تحتوي على آبار النفط، مقابل أن يقطع الشاه طريق المساعدات التي كانت تأتي للحركة التحررية الكوردستانية و محاصرتها، ليسهل القضاء عليها. بعد حبك هذه المؤامرة الدنيئة ضد الشعب الكوردي استطاع النظام البعث الدموي و النظام الشاهنشاهي العميل، إلحاق نكسة بالحركة التحررية الكوردستانية، حيث توقفت العمليات العسكرية لقوات الپيشمرگة ضد قوات النظام العراقي لفترة وجيزة لم تتجاوز عدة أشهر، سرعان ما عادة الحركة التحررية الكوردستانية بعملياتها العسكرية على الساحة الكوردستانية، أقوى من ذي قبل، حيث باتت في كل يوم تدك مواقع قوات الجيش العراقي على أرض كوردستان الأبية، و أصبحت آنذاك تحت سيطرت الحركة التحررية الكوردستانية أراضي محررة تعادل مساحة دولة لبنان.

 في سنة (1979) قاد الخميني ثورة ضد نظام الشاه العميل، و أطاحت به في نفس السنة، ثم غيًر آية الله الخميني النظام الشاهنشاهي إلى نظام الجمهوري الإسلامي، بعد هذه التغيرات الجذرية التي حصلت في إيران، رأى صدام حسين أن الفرصة مواتية لشن حرب على إيران، لاسترداد الأراضي و المياه التي تنازل عنها للشاه، وفق اتفاق الجزائر الخياني التآمري، فاستغل العداء الإقليمي و الدولي للنظام الجديد في طهران، و أوضاع إيران المتردية و غير المستقرة، بعد ثورة الشعوب الإيرانية التي لم تمر على انتصارها سنة واحدة، كل هذه العوامل التي لم تكن في صالح إيران أعطى صدام حسين حافزاً ليأمر جيشه في سنة (1980) ببدء هجوم واسع و مباغت على إيران، واحتلال أجزاء واسعة من أراضيها، لقد تصور صدام حسين أنه بهذه الحرب العبثية سيفرض شروطه التعجيزية على الجانب الإيراني، وأن الحكام الجدد في إيران سيرضخون له، لأنهم حديثي العهد في الحكم، ولا يملكون مقومات الصمود و المواجهة مع جيشه الجرار، وسيخرج منها بعد أيام قلائل ظافراً منتصراً، ويملئ قصوره بالجواري والغلمان و السبايا من الشعوب الإيرانية، كما فعل الغزاة الأوائل قبل (14) قرن، لكن خاب ظنه، حيث أن الحرب لم تضع أوزارها في أيام ولا شهور، بل هي استمرت ثمان سنوات، ودمر فيها ثروات العراق البشرية و الإقتصادية، و خرج منها العراق مدمر في كافة المجالات الحيوية، ومثقل تحت طائلة ديون قدر بعشرات المليارات الدولارات، والتي كانت، سبباً في إشعال حرب عبثية ثانية، ألا و هو غزو واحتلال دولة الكويت.هذه السياسات الرعناء ليست غريبة على هؤلاء العروبيين، قصيري النظر الذين لا يرون أكثر من أمام أقدامهم. لو كان صدام حسين يعرف سيكولوجية الإنسان الإيراني، قط لا يغامر بإعلان حرب هوجاء عليه، بكل بساطة، أن الفرد الإيراني، معروف بالتأني و طول الصبر على عوادي الزمن، الذاكرة العراقية تختزن الكثير من فرائد الأدب الحكيمة عن فراسة الإيرانيين هناك مثل شائع بين العراقيين يقول: الإيراني يذبح الإنسان بالقطن. بما أن الطاغية صدام كان بعيداً عن كلما هو عراقي فكان يجهل كل شيء عن شعب العراق و الشعوب المحيطة به بسبب هذا الجهل  وقع المجرم صدام حسين في المحذور، و طال أمد حربه أكثر بكثير مما توقعه، و جرت رياح الحرب بما لا تشتهي سفن صدام. مررت على هذا التأريخ الدموي الذي جرى تفاصيله بين العراق و إيران و الذي اكتوى بنيرانها الشعب الكوردي، حيث كان أوار الحرب يدور في مناطقه، لأن أرض كوردستان تقع على جانبي حدود إيران والعراق، التي تمتد من سواحل الخليج إلى الحدود (التركية). بالإضافة إلى وقع ويلات هذه الحرب على الكورد، كانت هناك حرب إبادة غير معلنة، على الشعب الكوردي، في كلتا الدولتين، في شرق كوردستان (إيران) و جنوب كوردستان (عراق)، أبان تلك الحرب التي دامت ثمان سنوات، كانت للأحزاب و القيادات الكوردستانية، بعض الأدوار، تلعبها حسب الظروف و المعطيات، التي فرضتها تلك الحرب، منها المفاوضات التي جرت في سنة (1983)، بين الإتحاد الوطني الكوردستاني و الحكومة العراقية، و التي لم تسفر في النهاية عن أي شيء، أود هنا أنقل كلام سمعته بعد عقد من انتهاء تلك المفاوضات في شريط فيديو، لسكرتير الإتحاد الوطني الكوردستاني، وهو يتحدث لأعضاء حزبه، عن تلك المفاوضات و الإشكالات التي كانت تعترض نجاحها، ثم تطرق فيها، إلى المدن التي كانت عليها خلاف مع الحكومة العراقية، لكن سكرتير الاتحاد الوطني الأستاذ جلال الطالباني، تطرق إلى إحدى تلك المدن، بأسلوب يحط من قدسية الأرض الكوردية التي رويت بدماء هذا الشعب المكافح. قي الحقيقة لقد صعقت في حينها عندما سمعت ذلك الكلام الغير بريء، سوف نمر عليه في سياق المقال. 

بعد أن رأى صدام حسين لا نهاية للحرب في المدى المنظور، وجيشه  يتقهقر في جبهات القتال، لجأ إلى ممارسة أساليبه التكتيكية لكسب الوقت الذي لم يكن في صالحه، لهذا فتح باب المفاوضات مع الإتحاد الوطني الكوردستاني، في سنة (1983- 1984)، حيث جرت جولات من اللقاءات، بين الجانبين في بغداد، والتي لم تسفر عن أي شيء يذكر، سوى المراوغة و المماطلة من جانب صدام حسين و نظامه، وفي النهاية وصل الجانبان إلى طريق مسدود، وانتهت المفاوضات كسابقاتها، و بدأ القتال من جديد بين الإتحاد الوطني الكوردستاني و جلاوزة الحكم البعثي في العراق.

كما أسلفت بعد مضي عقد من الزمن على انتهاء المفاوضات، شاهدة شريط فيديو للأستاذ جلال طالباني، وهو يتحدث في اجتماع مع عدد من كوادر حزبه عن تلك المفاوضات، حيث تطرق فيه عن الخلافات التي كانت تعتري المفاوضات مع الجانب الحكومي حول بعض المدن التي تقع في گرميان، ومن ضمن تلك المدن مدينة كفري، لكن للأسف الشديد أن سكرتير الإتحاد الوطني الكوردستاني، الذي له بصمة على التاريخ الكوردي الحديث، عندما أشار إلى هذه المدينة الأبية، كان يشير إليها بأسلوب ينم عن التهكم بها حيث قال: لقد تحدثنا في إحدى الاجتماعات مع علي حسن المجيد (علي كيماوي)، عن الحدود الإدارية للمدن الكوردية مثل (كفري مفري). في الحقيقة صعقت في حينها، قلت في نفسي كيف لشخص بهذه الثقافة و الحنكة السياسية، يخرج منه مثل هذا الكلام عن مدينة كوردستانية، التي رويت كل شبر من أرضها بدماء الآلاف من أبناء وبنات الكورد الغيارى، الدارج بين عامة الناس مثل هذا الكلام البخس يقال عن أشياء ليست لها قيمة، على سبيل المثال نقول: (خيار ميار، شكر مكر، حسن مسن، بكر مكر) الخ، هذا النمط من الكلام يقال: في حالتين فقط، أولاً في الأشياء غير ذي قيمة وثانياً في الإنسان المحقر، أما يقول هذا الكلام قائد كوردي عن أقدس مقدسات الكورد، وهي أرض كوردستان المقدسة، الذي قدم و مازال يقدم الكورد أفواج تلو أفواج من الشهداء من أجل تحريرها من براثن الاحتلال، يأتي سكرتير الاتحاد الوطني ويصفها ب (كفري مفري) لا أعرف كيف يسمح قائد كوردي لنفسه أن يصف المدن و الأرض الكوردستانية الطاهرة بهذا الوصف ال….؟!. ألا يعلم الأستاذ جلال الطالباني إن جميع الشعوب التي تناضل من أجل تحرير أراضيها من نير الاحتلال هدفها الأول و الأخير هي أن تكون سيدة نفسها على أراضيها. حتى الأحاديث الدينية أعطت الأرض درجة عالية من القداسة، هناك حديث نبوي يقول: (من احتلت أرضه لا يقبل صلاته) يرى في هذا الحديث أن المصير الإنسان الأبدي وهي آخرته وضعها الإسلام في حفاظ و ذود ذلك الإنسان عن حياض أرضه ضد الاحتلال، وألا لماذا يقاتل الفلسطينيون طوال هذه السنين ويقدمون يومياً القتلى و الجرحى أليس من اجل أرض (فلسطين) التي لو تجمع مساحتها الضفة الغربية مع قطاع غزه ليست أكبر من مساحة المحافظة التي تضم كفري وحدها دون مفري.

 سنتحدث عن مدينة كوردية أصيلة وهي جوهر موضوعنا، والتي حولها دستور الإقليم، (الملغي)، إلى مفري آخر، وهي مدينة جصان الكوردية و الكوردستانية. سنذكر نبذة مختصرة عن ناحية جصان التابعة لقضاء بدره، والتي تبعد عنها (15) كيلو متر، و تبعد عن مركز محافظة كوت (واسط) حدود (60) كيلو متر، و تقع في شمالها الغربي. قبل رسم الحدود بين العثمانيين الذين كانوا محتلين لولايات موصل و بغداد و البصرة و الإيرانيين، كانت جميع هذه المناطق التي تقع شرق نهر دجلة مع المناطق الأخرى في إيلام و كرمانشاه وخرم آباد في شرق كوردستان (إيران)، تشكل وحدة جغرافية واحدة لا يفصل بينهما أي شيء، وكذلك العشائر، كانت العشيرة الواحدة تنشر قراها وأفرادها من إيلام إلى  الكوت، ومن كرمانشاه إلى مندلي، لكن بعد رسم الحدود المصطنعة الجائرة، قسمت الأرض و الشعب إلى قسمين، قسم في جانب ما سميت فيما بعد بالعراق، و القسم الآخر في إيران.   

تقع بالقرب من جصان بالإضافة إلى بساتين النخيل مقالع للصخور و مواقع للجص، بعد خط الحدود بين إيران و العثمانيين صارت جزء من هذه المواقع، التي تستخرج منها الجص داخل الأراضي الإيرانية. تسكن عشيرة (گچینه) الكوردية بالقرب من مواقع الجص و كانت تعمل في صناعتها لذا أصبحت كنيتها فيما بعد (گچینه) أي الجصاصة،  وتعني الكلمة الذين يصنعون الجص. من عادت الكورد إطلاق اسم المهنة على الشخص أو العشيرة كلقب. في اللغة الكوردية مادة الجص تسمى (گچ)، و تسمية الگج هي الأصح. إن اللغة العربية استعارت هذه التسمية من اللغة الكوردية، لأن العربية تفتقد إلى هذين الحرفين فلذا تقلب (الگاف – جيماً) و (الچاء – صاداً) فتصبح الكلمة (جص) بدلاً من (گچ)، لتوضيح أكثر حول كيفية قلب (الگاف) و(الچاء) نشير إلى اسم الآلة الموسيقية الكوردية القديمة التي اخترعها الكورد، و عزفوا عليها منذ أيام سومر، إلى يومنا هذا، و التي تسمى عند العرب  ب (الصنج)، و اسمها الحقيقي هي (چنگ). كما أسلفت أن العرب يقلبون (الچاء – صاداً) و (الگاف – جيماً) فيصبح الاسم (صنج) بدل (چنگ)، و كلمة (الچنگ) في اللغة الكوردية، تعني الأصابع الخمسة، ومن خاصية هذه الآلة يتم العزف عليها بالأصابع في كلتا اليدين. نذكر مرجعاً مهماً من مراجع أئمة اللغة العربية، وهو عبد الله بن سليمان العتيق، يقول في كتابه (لمعرفة العجمة في اللغة العربية): إن حرفا الجيم و الصاد لا يجتمعا في الكلمة العربية، و أية كلمة عربية يوجد فيها هذان الحرفان تعتبر تلك كلمة معربة و دخيلة على اللغة العربية، ك (صولجان)، و ((الإجاص)) الخ. جاءت في القواميس اللغة العربية، كقاموس (محيط المحيط) لبطرس البستاني و (لسان العرب) لابن منظور و (المحيط) لأديب اللجمي و شحادة الخوري، أن (الإجاص) دخيل على اللغة العربية لأن (الجيم والصاد) لا يجتمعان في كلمة واحدة من كلام العرب.

 في محافظة الكوت (واسط) هناك من اعترض على عودة جصان والمناطق المستقطعة الأخرى إلى إقليم كوردستان، نتوجه إلى هؤلاء السادة الأفاضل بسؤال وهو لو يتكرموا علينا و يكتبوا لنا خمس كلمات غير دخيلة في اللغة العربية الواسعة تضم (الجيم و الصاد) كالحرفين الموجودين في اسم جصان. ليس من الضير أن نذكر النهر الوحيد الذي يخترق أراضي جصان، و الذي يسمى من قبل أهل المدينة (گلال)، وهو اسم كوردي أصيل نابع من جلالة اللغة الكوردية اللهجة (الفيلية). يوجد عندنا في مدينة مندلي نهر شبيه لنهر گلال في جصان هو الآخر منبعه من جبال كوردستان و يسمى أيضاً  (گلال).

رئيس إقليم كوردستان الأستاذ مسعود البرزاني، يصرح دائماً في وسائل الإعلام الكوردستانية قائلاً: أننا لم و لن نتنازل عن أية مدينة أو منطقة من كوردستان مهما كلف الأمر. بينما دستور الإقليم الذي كان من المؤمل يعرض على شعب كوردستان  للاستفتاء عليه لكنه أُجل إلى (إشعاراً آخر) بطلب تليفوني من نائب الرئيس الأمريكي اللئيم بايدن، يقول غير هذا حيث لم يشمل الدستور مناطق كوردية أصيلة مثل بدرة و جصان و مناطق أخرى في گرمیان. المواطن الكوردستاني يتساءل من قادته ما الفرق بين بدره و كركوك؟ أليست الاثنتان أراضي كوردية؟. القادة الكورد يؤكدون في جميع تصريحاتهم على كوردستانية كركوك ولا يظهرون نفس الحماس عندما يتعلق الأمر بمناطق الكورد (الفيلية) كبدره و جصان، فإتباع هذا النهج غير السليم، يضع مصداقية القادة أمام شعبهم موضع تساءل. لأن أرض جنوب كوردستان من زاخو إلى جصان لها قدسية واحدة غير قابلة للتجزئة. لذا إن رئيس إقليم كوردستان واجبه الوطني يحتم عليه أن يحافظ على وحدة أرض إقليم كوردستان، و يقع على عاتقه مسؤولية تثبيت و صيانة حدود الإقليم في دستوره القادم ليشمل جصان و توابعها، وأية مساومة على هذه المدينة السليبة، تعني لنا نحن الكورد شيء واحد فقط، وهو أن رئيس الإقليم يتهكم بالحق الكوردي و يحول دستورياً جصان إلى مصان، مثلما حول قبله سكرتير الإتحاد الوطني الكوردستاني كفري إلى مفري.

المصدر:

http://hekar.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3145 

شايانی گووتنه‌ مامۆستا سه‌ڵاحه‌ددين له‌ پيشه‌ی مامۆستاييه‌كه‌ی خۆی خانه‌نيشنه‌ و ئێستا دانيشتووی كفرييه‌.

لێره‌ كرته‌ بكه‌ بۆ داگرتنی به‌رگی په‌ڕتووکه‌که   ‌  (125 KB)

لێره‌ كرته‌ بكه‌ بۆ داگرتنی ته‌واوی په‌ڕتووکه‌که   ‌  (14.8 MB)

حوسێن ئیسماعیل خان ده‌لۆ :

به‌و پێوه‌دانگه‌ى كه‌ میلله‌تى كورد له‌ دواى رووخانى ده‌وڵه‌تى (ماد)ه‌وه‌ كه‌ به‌ ده‌ستى (كۆرش)ى فارسه‌ ئه‌خمینیه‌كان له‌ناوچوو و سه‌رنگون بوو تاكو رۆژگارى ئه‌مڕۆ به‌رده‌وام و بێپسانه‌وه‌ له‌ خه‌بات و كۆشش كردندا بووه‌، هه‌میشه‌ و به‌رده‌وام سه‌نگه‌ر و مه‌ته‌رێزى مقاومه‌ت و به‌رخودانى ئاوه‌دان و ئاوه‌دانتر كردووه‌ته‌وه‌ و به‌گژ هه‌موو داگیركه‌ر و زۆردارێكدا چووته‌وه‌ به‌ هیوا و مه‌رام و مه‌به‌ستى به‌ده‌ستهێنانى مافه‌ مرۆى و نه‌ته‌وایه‌تیه‌كانى خۆى ، بۆیه‌ بۆ هه‌رشوێن و شارو شاخێكى ئه‌م كوردستانه‌ بچین ده‌بینین بیره‌وه‌ریه‌كانى ته‌ژه‌یه‌ له‌ نه‌به‌ردى و قوربانیدان ، هه‌ر دار و ده‌وه‌ن و شار و شاخێكى ئه‌م نیشتمانه‌ له‌ توێشه‌به‌ره‌كانیاندا راز و به‌سه‌رهات و سه‌ر بوورده‌یه‌كى مێژوویان له‌ خۆگرتووه‌ ، هه‌ر دوند و لوتكه‌ و سه‌نگه‌رێك داستان و چه‌له‌نگى و نه‌به‌ردیه‌كى مێژوویان له‌ دڵ و یاده‌وه‌رى خۆیاندا حه‌شار داوه‌ و ته‌راژیدیاى ماجه‌رایه‌كمان بۆ ده‌گێڕنه‌وه‌ و شایه‌تحاڵى به‌سه‌رهاته‌كانن ، لاپه‌ڕه‌ و رۆژه‌كانى مێژوو پڕاو پڕ گه‌واهیده‌رن بۆ ئازایه‌تى و خۆڕاگرى و به‌رخودانى ئه‌م نه‌ته‌وه‌ و گه‌له‌ تێكۆشه‌ر و قاره‌مان و كۆڵنه‌ده‌ره‌، كورد ئه‌و نه‌ته‌وه‌ دێرینه‌یه‌ كه‌ له‌ به‌ره‌به‌یانى مێژووه‌وه‌ خوێن و ئێسك و پروسكى ئاوێته‌ى خاك و خۆڵى ئه‌م نیشتمانه‌ بووه‌ ،له‌شكركێشى و شه‌پۆلى داگیركاریه‌كان فره‌ و زۆر و زه‌به‌ندن ، پیاوانى دوێنى و پیاوانى مێژوو سنگیان شوار و قه‌ڵغانى پاراستنى ئه‌م نه‌ته‌وه‌ و نیشتمان بووه‌ ، زۆرن ئه‌وانه‌ى سه‌ر به‌رزانه‌ چوونه‌وه‌ ئامێز و باوشى خاك و ئاسوده‌ سه‌ریان نایه‌وه‌ چونكه‌ ویستیان سه‌ربه‌رزانه‌ بژێن و مه‌ردانه‌ و جوامێرانه‌ بمرن له‌ پێناو به‌دیهێنانى ره‌وش و دۆخێك كه‌ مرۆڤ و كۆمه‌ڵگا ماف و كه‌رامه‌تیان پارێزراو بێت.
با بزانین پیره‌ شارێكى وه‌ك شارى (كفرى) له‌ گه‌رمیانى هه‌ڵقرچاو و خه‌ڵتانى خوێنه‌وه‌ جگه‌ له‌ كات و عه‌یامه‌كانى تر له‌ رۆژى 22ى ئابدا چ سه‌رگوزشته‌یه‌كى فیداكارى و شۆڕشگێڕى و قوربانیدانێكى له‌ هه‌وار و هه‌گبه‌ى مێژووه‌كه‌یدا هه‌ڵگرتووه‌ و وانه‌ بۆ ده‌نه‌دانى رۆحى تێكۆشان و گه‌شانه‌وه‌ى كوانوى شۆڕشگێڕى بۆ وه‌چه‌ له‌ دواى وه‌چه‌ و نه‌وه‌ له‌ دواى نه‌وه‌ ده‌ڵێته‌وه‌ .
له‌گه‌رمه‌ى شه‌ڕى یه‌كه‌مى جیهانیدا سوپاى ووڵاتانى هێزى هاوپه‌یمانان هێرشیان هێنایه‌ سه‌ر ( وڵاتى نێوان دوو زێ ) تاكو ئاخر و ئۆخرى شه‌ڕه‌كه‌ به‌شێكى خاكى ویلایه‌تى ( موسڵ )ى ئه‌و سه‌رده‌مه‌یان خسته‌ ژێر ركێفى خۆیانه‌وه‌ ، به‌ پێى ریكه‌وتننامه‌كانى (سایكس بیكۆ) و دواتر ( سان ریمۆ ) كه‌له‌نێوان نماینده‌ى وڵاتانى براوه‌ى جه‌نگدا هاتبووه‌ واژۆ كردن بڕیار درا خاك و خه‌ڵكى ئێراق به‌هه‌رسێ ویلایه‌ته‌كانى ( به‌سره‌ و به‌غداد و موسڵ ) كه‌ ئێراقى ئه‌مڕۆیان لێ پێكهێنا ، به‌شه‌ پشكى ئینگلیزه‌كان بێت و بكوێته‌ ژێر ماندیه‌تى به‌ریتانیاوه‌ ، ولایه‌تى موسڵ سه‌رله‌به‌رى خاكى باشورى كوردستانى ده‌گرێته‌وه‌ بووه‌ جێگاى چاوتێبڕینى وڵاته‌ زلهێز و داگیركه‌رانى دنیا ، چونكه‌ له‌ رووى جیوپۆله‌تیكه‌وه‌ شوێنێكى گرنگ و ستراتیژى بوو وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بوو به‌كانزا و سامانه‌ سروشتیه‌كانى سه‌ر زه‌وى و ژێر زه‌وى .
له‌و سه‌رده‌مه‌دا (( كفرى )) سنجه‌قێكى سه‌ر به‌ ولایه‌تى شاره‌زوور له‌ ویلایه‌تى موسڵ بووه‌ ، له‌ سه‌روه‌ختى فه‌رمانڕه‌واى عوسمانییه‌كاندا (( كه‌مه‌ر خانى ده‌لۆ )) چه‌ند جارێك له‌ عوسمانیه‌كان ڕاپه‌ڕى و له‌ سه‌رئه‌نجامى ئه‌و راپه‌ڕینانه‌ به‌ ده‌ستى عوسمانیه‌كان شه‌هید بوو ، ئه‌و رۆح و په‌یامه‌ شۆڕشگێڕیه‌ى به‌ خانه‌واده‌ و خه‌ڵكى ده‌ڤه‌ره‌كه‌ سپارد .
ئینگلیزه‌كان له‌ سه‌روه‌ختى داگیركردنى كوردستاندا شارى ( كفرى )یان كردبووه‌ مه‌ڵبه‌ندێكى چه‌وساندنه‌وه‌ و داپڵۆسین و ئازاردانى خه‌ڵكه‌كه‌ى و سه‌رانه‌ و باج و بێگارێكى بێشومار و زۆریان خستبووه‌ سه‌ر خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ ئه‌وه‌ندى دیكه‌ خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌یان بێده‌رتان و به‌ش مه‌ینه‌ت و نه‌دار تر كردبوو ، بۆیه‌ داد و بێدادیان بوو له‌ زوڵم و زۆردارى ئینگلیزه‌كان كه‌ له‌ حه‌ژمه‌تا خه‌ڵكى هانا و سكاڵاى دڵى خۆیان برده‌ لاى ((برایم خان ده‌لۆ)) بۆ سه‌رزنشت كردن و ئامۆژگارى كردنى جێگرى حاكمى سیاسى بریتانیا و ده‌ست و په‌یوه‌نده‌كانى ، چه‌ند جارێك ده‌نگى ناره‌زاى و تووڕه‌ى خه‌ڵكى له‌لایه‌ن برایم خانى ده‌لۆ به‌ ( سالمون )ى جێگرى حاكمى سیاسى بریتانیا ( ئه‌و سه‌رده‌مه‌ فه‌رمانڕه‌واى شارى كفرى ده‌كرد ) راگه‌یه‌ندرا به‌ڵام بێهوده‌ بوو ، چونكه‌ ئه‌وان بۆ مژینى شیله‌ى گیانى خه‌ڵكى و دزینى سه‌روه‌ت و سامانى كوردستان برسى و رووت و ره‌جاڵ كردنى دانیشتوانى كوردستان هاتبوون بۆیه‌ بێبه‌زه‌یانه‌ ده‌هاتنه‌ وێزه‌ى دانیشتوانى ناوچه‌كه‌ و ده‌ستیان له‌ ئه‌وكى خه‌ڵكى به‌ش مه‌ینه‌تى كورد رۆژ له‌ دواى رۆژ توندتر ده‌كرده‌وه‌ هاوكات داپڵۆسین و زه‌بر و زه‌نگ كار و به‌رنامه‌ى ئه‌وان بوو ، كه‌ڵكه‌ بوونى ئه‌و هه‌موو غه‌در و سته‌مانه‌ له‌لایه‌ك و گرتنى ((شێخ مه‌حمودى حه‌فید )) به‌ دیلى له‌ شه‌ڕى ده‌ربه‌ند بازیان له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ و هاوته‌ریب مه‌سه‌له‌ چاره‌نوسسازه‌كانى دیارى كردنى چاره‌نوسى نه‌ته‌وه‌كان بووه‌ هه‌وێن و هۆكار و فاكته‌رى هه‌ڵایسان و به‌رپا بوونى شۆڕش له‌ به‌شێكى ناوچه‌كانى گه‌رمیاندا و له‌ ماوه‌ى یه‌ك هه‌فته‌دا شاره‌كانى ( خانه‌قین و دووز و كفرى ) به‌رگى دیلیه‌تیان داماڵاند و له‌لایه‌ن شۆڕشگێڕانه‌وه‌ ئازاد و رزگاركران ، پێش به‌رپا بوونى شۆڕش ( برایم خانى ده‌لۆ ) په‌یوه‌ندى به‌ ( ره‌فعه‌ت سمایل به‌گ داوده‌ له‌ دووز و خورشید به‌گ ده‌لۆ له‌ خانقین ) كرد تاكو هه‌ریه‌ك له‌ ناوچه‌كه‌ى خویدا دوژمن له‌ خاكه‌كه‌یان ده‌رپه‌ڕێنن و هاوكات فشارێك بخه‌نه‌ سه‌ر كاربه‌ده‌ستانى ئینگلیز بۆ ئازاد كردنى شێخ مه‌حمودى حه‌فید له‌ دیلیه‌تى و ده‌ستبه‌سه‌رى .
به‌ر له‌ (87) ساڵ و له‌ رۆژى 22ئابدا و له‌ درێژه‌ى ئه‌و زنجیره‌ شۆڕشه‌ى كه‌ گه‌لانى ئێراق له‌ فوراتى ناوه‌ڕاست و سه‌رانسه‌رى ئێراق دژ به‌داگیركه‌ران به‌رپا كرابوو ، ( برایم خانى ده‌لۆ ) سه‌ركرده‌ى شۆڕش له‌ ده‌ڤه‌رى گه‌رمیان له‌گه‌ڵ تێكڕاى هۆزى (ده‌لۆ) و به‌ پاڵپشتى زۆربه‌ى هه‌ره‌ زۆرى هۆزه‌كانى ترى ناوچه‌كه‌ له‌ دژى ده‌سه‌ڵاتدارانى داگیركه‌ر راپه‌رین و شۆڕشێكیان به‌رپا كرد ، تاكو له‌و ئان و ساته‌ هه‌ستیار و چاره‌نوسسازانه‌دا نه‌ته‌وه‌ى كورد به‌ مافه‌ مرۆى و نه‌ته‌وایه‌تیه‌كانى خۆى شاد و شكور بێت ، لوتكه‌ى چیاى باوه‌شاسوار ئه‌و سه‌نگه‌ره‌ قایمه‌ بوو كه‌ ته‌قه‌ى هه‌ڵگیرساندنى شۆڕشى تێدا كرا و ترس و بیمێكى زۆرى خسته‌ دڵى داگیركه‌رانه‌وه‌ ، ( سالمون ) جێگرى حاكمى سیاسى بریتانیاى ناچاركرد خۆى به‌ پێى خۆى بچێته‌ خزمه‌تى برایم خانى ده‌لۆ بۆ سارد كردنه‌وه‌ى له‌ شۆڕش و هه‌ڵچوون ، ماڵ و ده‌سكه‌وته‌كانى دنیا و پله‌ و پایه‌ نه‌یتوانى هه‌ڵوێستى مساومه‌ و سازشكردن له‌ سه‌ر كێشه‌ى نه‌ته‌وایه‌تى و نیشتمان له‌لاى برایم خان دروست بكات چونكه‌ به‌قاى به‌ په‌یمان و بڵێنه‌كانى ئه‌وان نه‌مابوو له‌ هه‌مان كاتدا گفت و بڵێنى رزگار كردنى شار و ناوچه‌كه‌ى به‌ جه‌ماوه‌ر دابوو .
به‌ره‌به‌یانى رۆژى 22ى ئابى 1920 برایم خانى ده‌لۆ و هاوكارانى له‌ دیووى پشته‌وه‌ سه‌ركه‌وتنه‌ سه‌رلوتكه‌ى شاخى ( باوه‌ شاسوار ) كه‌ ئه‌و چیایه‌ به‌سه‌ر شارى كفرى ده‌ڕوانێت ده‌ستیان به‌سه‌ر مه‌تریلۆزى محكه‌مترین بنكه‌ى ئینگلیزه‌كاندا گرت له‌وێه‌وه‌ كه‌وتنه‌ گولله‌باران كردنى مه‌ركه‌زى ده‌ره‌ك ( پۆلیسخانه‌ ) به‌م كاره‌ش شاره‌كه‌ له‌ خه‌و راپه‌رین و ئافره‌تان له‌ سه‌ربانى ماڵه‌كانیانه‌وه‌ هه‌ڵهه‌ڵه‌یان لێده‌دا و پیاوان له‌ كوچه‌ و كۆڵانكانى شاردا له‌ چاوه‌ڕوانى ژوانى رزگار كردنى شاردا بوون ، ( سالمون ) هه‌ر زوو كه‌وته‌ خۆ و به‌شوێن هه‌ندێك له‌ پیاو ماقوڵانى شاردا ناردى تاكو چاره‌سه‌رێك بۆ خامۆش و دامركاندنه‌وه‌ى شۆڕش بدۆزنه‌وه‌ و له‌گه‌ڵیدا سه‌ردانى برایم خان بكه‌ن ، به‌ڵكو ده‌ست له‌ شۆڕش هه‌ڵگرێت هه‌رچه‌نده‌ ئامۆژگارى سالمون كرا هه‌نگاوى له‌و بابه‌ته‌ نه‌هاوێژێت به‌ڵام بێهوده‌ بوو، سه‌رئه‌نجام سالمون به‌دیلى گیراو شار له‌و رۆژه‌دا له‌ چه‌كمه‌ى داگیركه‌ران رزگار كرا و حكومه‌تیكى كاتى به‌سه‌رۆكایه‌تى برایم خان دامه‌زرا و كه‌ ئه‌ندامه‌كانى بریتى بوون له‌ ( ئه‌كبر خان و وه‌یسى به‌گى ده‌لۆ و حه‌مید عبدالرحمن كارێزى و حه‌مه‌جانى رۆغزایى و حاجى محه‌مه‌د ته‌رخانى و كاكه‌مه‌ند ئه‌مین دروێش ) ، داموو ده‌زگاكانى به‌ڕێوه‌بردنى كاروبارى هاووڵاتیان وه‌كو شاره‌وانى و پۆلیس و دارایى و خۆراكى خه‌ڵكى و …هتد رێكخرایه‌وه‌ و ئاڵو وێركردن به‌رووپێه‌ى هندى له‌ بازاڕدا قه‌ده‌غه‌ كراو به‌ شێوه‌كى كاتى دراوى عوسمانى به‌ گڕ خرایه‌وه‌ ، و ئه‌و دانه‌وێڵه‌ و خۆراكانه‌ى كه‌ له‌ كۆگاندا هه‌بوون و ده‌ست به‌سه‌ریاندا گیرا بوو به‌پێى ژماره‌ى خێزان و به‌به‌لاش و یه‌كسان به‌سه‌ر هاووڵاتیاندا دابشكرا .
دواى ئه‌وه‌ى كه‌ ئینگلیزه‌كان بۆیان ده‌ركه‌وت كه‌ به‌هێز و لوله‌ى تفه‌نگ ناتوانن زاڵ بن و سه‌ركه‌وتن مسۆگه‌ر بكه‌ن بۆیه‌ ناچار بوون زمانى گفتوو دانوسان ده‌ست پێبه‌كه‌ن ، كه‌ پاش ئه‌وه‌ى له‌ رێگاى دانووسانه‌كانه‌وه‌ داگیركه‌ران ئه‌و راستیه‌یان له‌لا ئاشكرا بوو كه‌ ئه‌م شۆڕشه‌ مه‌غزا و ره‌هه‌ند و ئامانجێكى نه‌ته‌وایه‌تى هه‌یه‌ ، چونكه‌ یه‌كه‌م داوایان ئازاد كردنى شێخ مه‌حمود بوو بۆیه‌ ناچار بوون هه‌موو هێزه‌كانى خۆیان له‌ كه‌ركوك ناوچه‌كانى تر كۆ بكه‌نه‌وه‌ تاكو ئه‌و شۆڕشه‌ خامۆش و سه‌ركوت بكه‌ن ، پاش ئه‌وه‌ى كه‌ شارى كفرى ماوه‌یه‌ك له‌لایه‌ن شۆرششگێڕانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برا له‌ ئاكامى ئه‌و هێرشه‌ فراوان و به‌ربڵاوه‌ له‌ دواى و به‌رگریه‌كى قاره‌مانانه‌ كه‌ چه‌ندین شه‌هید گیانى خۆیان پێشكه‌ش به‌ رێگا و كاروانى سه‌رفه‌رازى نه‌ته‌وه‌كه‌یان كرد ، داگیركه‌ران جارێكى تر شارى كفریان خستوه‌ ژێر ركێف و ده‌سه‌ڵاتى خۆیانه‌وه‌ و رقى خۆیان به‌ خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ رشت و باجێكى زۆریان خسته‌ سه‌ر خه‌ڵكى 500 پارچه‌ چه‌ك و بڕێكى زۆر پاره‌یان به‌ دانیشتوانى شار بژارد.
22ئابى 1963 له‌سه‌رده‌مى شۆڕشى مه‌زنى ئه‌یلولدا ئه‌و ده‌مه‌ بوو كه‌ شۆڕش ته‌واوى كوردستانى ته‌نیبووه‌وه‌ حه‌ماسه‌تى شۆڕشگێڕانه‌ى خه‌ڵكى كفرى و ده‌وروبه‌ى جیگاى ترس و نیگه‌رانى و دڵه‌ راوكێى داگیركه‌ران بوو بۆیه‌ رژێمى فه‌رمانڕه‌واى ئه‌و كاته‌ى ئێراق بڕیاریدا ناوچه‌ ئازاد كراوه‌كانى كوردستان داگیر بكاته‌وه‌ و هێرشێكى به‌ربڵاو و فراوانى ده‌ست پێكرد ، له‌ دوورى چه‌ند كیلۆمه‌ترێك له‌ باكورى كفرى رووبه‌رووى به‌ره‌نگارى و فیداكارى پێشمه‌رگه‌ كۆڵنه‌ده‌ره‌كان بووه‌وه‌ كه‌ له‌ مێژووى ناوچه‌كه‌دا به‌ ( شه‌ڕى قاته‌كانى كفرى ) ده‌ناسرێت ، رژێم ته‌واوى چه‌كه‌كانى خۆى له‌و شه‌ڕه‌دا به‌كار هێنا به‌ڵام نه‌یتوانى بستێك به‌ره‌و پێش ببزوێ ، پێشمه‌رگه‌كان بڕیاریاندا بوو زنجیرى ده‌بابه‌كان به‌سه‌ر لاشه‌ و ته‌رمى ئه‌واندا به‌ره‌و پێش مل بنێت بۆیه‌ دوا فیشه‌كى خۆیان له‌ داگیركه‌راندا خاڵى كرده‌ووه‌ و زیانیكى كه‌مه‌ر شكێن و گورچك بڕیان به‌رژێم گه‌یاند به‌ڵام به‌ خوێنى (28) شه‌هید ئه‌و نه‌به‌ردیه‌ تۆمار كرا كه‌ تاكو ئێستاش هه‌موو ته‌رمه‌كانیان له‌ دوو گۆڕى به‌ كۆمه‌ڵدایه‌ ، ئه‌و داستانه‌ سه‌روه‌ریه‌كى زۆرى بۆ ناوچه‌كه‌ تۆمار كرد كه‌ ئێستاشى له‌گه‌ڵ بێت خه‌ڵى ده‌ڤه‌ره‌كه‌ ئه‌و چه‌له‌نگى و گیانفیداكاریانه‌ بۆ نه‌وه‌ى ئه‌مڕۆ به‌ شكۆدارى و بوێرێكى مه‌زن باس ده‌كه‌ن ، به‌ڵام مه‌خابن تاكو ئێستا دواى (16)ساڵ له‌ ئازادى و فه‌رمانڕه‌واى ده‌سه‌ڵاتى خۆماڵى هێشتا ته‌رمى برایم خانى ده‌لۆ هه‌ر له‌سه‌ر گردى (سنیدج)ى چیاى حه‌مرین و ته‌رمى ئه‌و (28) شه‌هیده‌ى شۆڕشى ئه‌یلول هه‌ر له‌و دوو گۆڕه‌ به‌ كۆمه‌ڵدایه‌ هه‌رچه‌نده‌ هه‌وڵدراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى شوێنێكى شیاویان بۆ دروست بكرێت له‌ گۆڕستانه‌كه‌ گوندى ( برایم خان ) وه‌لێ خه‌مساردى تێدایه‌.

husin966@yahoo.com

ماوه‌یێك پێش ئێستا، نزیكه‌ى یه‌كدوو مانگێك زیاتر ئه‌بێت، له‌ سه‌نته‌رى رۆشنبیرى كفرى سیمینارێك بۆ نووسه‌ر (عومه‌ر فارس) رێكخرا، له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ تا كفرى ده‌شتى له‌به‌ردابوو بۆ ئه‌وه‌ى تروسكایێك به‌م شاره‌ بنده‌سته‌ ببه‌خشێ، به‌ڵام نه‌یزانى پێویسته‌ به‌چه‌ندێ به‌كفرى گه‌یشتووه‌ سه‌د ئه‌وه‌نده‌ى تریش له‌گه‌ڵ خۆیدا بێنێت تا خه‌ڵكى به‌ده‌میه‌وه‌ بێت، ئه‌و به‌ڕێزه‌ هاتبوو پرۆژه‌یێكى رۆشنبیریى مێژوویى بۆ ئه‌م شاره‌ پیره‌ ئه‌نجامبدات، به‌ڵام خه‌ڵكانى ئاماده‌بووى سیمیناره‌كه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ى قاسه‌كانیان هیچى تیا نه‌مابێت پێش هیچ هه‌ناسه‌یێك داواى به‌خشیش و هاوكارییان له‌و به‌ڕێزه‌ ده‌كرد تا هاوكارى لێوه‌ربگرن بۆ یارمه‌تیدانى!. ئاخر ئه‌و نووسه‌ره‌..! كام نووسه‌ر له‌م وڵاته‌دا كۆمپانیاێكى هه‌یه‌، به‌ ته‌واوى بێویژدانى رووى كردۆته‌ ئه‌م به‌ناو رۆشنبیرانه‌ى گه‌رمیان.
من و هاوڕێیێكم له‌سه‌ره‌تاى سیمیناره‌كه‌وه‌ ئاماده‌بووین و ته‌نها (ده‌م – چاو)مان زاق ببوو بۆ ته‌ماشاى ده‌مى ئه‌و كه‌سانه‌ى به‌حیساب زۆر به‌ڕێزو پیربوون، دوو دانه‌ سه‌عات چه‌نه‌چه‌ن و لاژووێژیان كرد به‌ردێكیشیان نه‌خسته‌ سه‌ر جاده‌یێ، ره‌نگه‌ باسى كڕۆكى كۆڕه‌كه‌ زیاتر ده‌رهاویشته‌ى سه‌مه‌ره‌ بنێته‌وه‌، له‌سه‌ره‌تاوه‌ كاك عومه‌ر فارس چه‌ند روونكردنه‌وه‌ یاخود بڵێم چه‌ند وشه‌یێكى دركاند ده‌رباره‌ى ده‌ركردنى “ئینسكلۆپیدیاى كفرى” كه‌ پڕ به‌پێستى مه‌به‌سته‌كه‌ به‌ئاماده‌بووان نه‌گه‌یشت، به‌ده‌ر له‌واتاى وشه‌كه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ چه‌ند كه‌سێك له‌ پڕۆژه‌كه‌ نه‌گه‌یشتبوون، ئایا ئه‌مه‌ى باسى ده‌كات كتێبه‌.. رۆژنامه‌یه‌.. رۆژ ژمێره‌.. لافیته‌یه‌.. چییه‌..؟؟..!!
ئاماده‌بووانیش وه‌ك ئه‌وه‌ى وجودى خۆیان بسه‌ڵمێنن هه‌ریه‌كه‌و باسى له‌تایبه‌تمه‌ندییه‌كى كفرى ده‌كرد بۆ نموونه‌ باسیان له‌وه‌ ده‌ركرد له‌م (موسوعه‌)یه‌دا هه‌موو شتێكى به‌ده‌ستهاتوو بنووسرێت چه‌ند وشه‌یێكیشیان ئه‌مانه‌ بوون : با باسى قیركه‌ى كفرى و مێژووى كفرى و حه‌وت موغاره‌ و چى و چى و سه‌رده‌مى قاچاغچێتى خه‌ڵكى ئه‌م شاره‌ و شه‌هیدان و چه‌ندێكى تریش.. به‌ڵام.. ئه‌مانه‌ چ پێویست ده‌كا باس بكرێن؟! ئه‌گه‌ر ئه‌م رووداو و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ له‌كفرى نه‌بووایه‌ن عومه‌ر فارس بۆچیى ئاماده‌ده‌بێ خۆى بكاته‌ قوربانى ئه‌م شاره‌ به‌ڵامیش نه‌یانهێشت، ئه‌ى بۆ به‌ڕێزیان نه‌چوو بۆ كه‌لار تا ئینسكلۆپیدیاێك بۆ ئه‌و شاره‌ دابنێت، كه‌واتا پێویست بوو زیاتر و زیاتر باسى چۆنێتى ده‌ركردن و له‌چاپدانى ئه‌و به‌رهه‌مه‌ بكرابایه‌.. باسى چاپخانه‌یێك بكرایه‌ كه‌ بیتوانیایه‌ ئه‌ركى له‌چاپدانى ئه‌و به‌رهه‌مه‌ بگرێته‌ ئه‌ستۆ تا قازانجیش بكات و ماندوویه‌تى كۆڵنه‌ده‌رانیش به‌هه‌ده‌ر نه‌چووایه‌ت، به‌ڵام كام كۆڵنه‌ده‌ر!! ئه‌وانه‌ی له‌كۆڕه‌كه‌دا باسى ئه‌وه‌یان ده‌كرد هاوكارى ماددى بكرێن، ئێ جارێ ئێوه‌ چیتان كردووه‌ تا له‌به‌رى بمێنێته‌وه‌!!؟؟ لێ دڵنیام به‌ده‌ر له‌ نزیكى پێنج كه‌سێك هه‌موو ئاماده‌بووان ته‌مه‌نه‌كه‌یان به‌سه‌رچووه‌و كۆمه‌ڵێ كارى رۆژانه‌یان هه‌یه‌.. چۆن ده‌توانن به‌م كاره‌ هه‌ڵسن؟! به‌پاره‌ یان به‌ ناو یان كۆمه‌ڵێك قسه‌ى بێسه‌روبه‌رو ناوبۆش نه‌بێت كه‌ هه‌ندێكیان به‌بۆنى پاره‌ خۆیان هێنابووه‌ پێش هه‌ندێكیشیان به‌زه‌برى بوون و ناوده‌ركردن هه‌نگاوى سێ و چوار مه‌تریان ده‌نا، دوور له‌م باسه‌ هه‌ر یه‌كێكیش ره‌خنه‌یان لێ بگرێت سه‌ره‌تا ده‌پرسن ئه‌رێ ئه‌وه‌ سه‌ر به‌چیى حیزبێكه‌؟ هه‌ر یه‌كێك له‌تاكى ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ نه‌خۆشین.. سه‌ره‌تا ده‌پرسین فڵان كه‌س سه‌ر به‌ چ ره‌نگێكه‌ (ره‌نگه‌كانیش قۆرخكراون)، ئاخر تۆ بۆ سه‌یرى ئه‌و لایه‌نه‌ سلبیه‌ ده‌كه‌ى؟ بۆ سه‌یرى تواناو لێهاتووى ئه‌و كه‌سه‌ ناكه‌ى، با بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر باسه‌كه‌ى خۆمان، وه‌كو گوتم ئاماده‌بووان هیچ میكانزمێكى وایان پێ نه‌بوو تا سه‌رقافڵه‌ى پڕۆژه‌كه‌ دڵى پێخۆش بێت، حه‌قى خۆشیانه‌.. رۆشنبیرن.. زۆرزانن.. دنیا دیده‌ن.. بۆیه‌ په‌ییان نه‌بردووه‌ به‌ئاوها پڕۆژه‌یێك.
لایه‌نێكى ترى ئه‌م سیمیناره‌ دوو سه‌عاتیه‌ ئه‌وه‌بوو پێش كۆتاییه‌كه‌ى وه‌كو سیناریۆیێكى لێ هات، ئه‌زانن بۆ؟ چونكه‌ كه‌س تۆنى مۆبایله‌كه‌ى كپ نه‌كردبوو، هه‌ر كه‌س تلیفۆنێكى بۆ بهاتبا ئه‌گه‌ر له‌ناو گه‌رمه‌ى قسه‌دا بووایه‌ ئه‌بوایه‌ تا ده‌ره‌وه‌ بچێت بۆ ئه‌وه‌ى قسه‌ بكات، ئه‌وه‌یه‌ رێزگرتن له‌كفرى؟؟! هه‌ر له‌به‌ر ناز و خاترى كۆڵانه‌ تۆزاوییه‌كانى كفرى كه‌ رۆژانه‌ ئاوێته‌ى ده‌بین ئه‌م به‌ڕێز و پیرانه‌ نه‌یانكرد مۆبایله‌كانیان بخه‌نه‌ سه‌ر هه‌ززه‌، وه‌كو وتم خۆم و براده‌رێكم چووین بزانین چییه‌؟ به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ى ده‌ستپێبكات به‌ هاوڕێكه‌م گوت باشه‌ بۆ هاتین؟ خۆ ئاماده‌بووان هه‌موویان پیرن به‌ده‌ر له‌ پێنج كه‌سێك نه‌بێ؟ پێشم وت : بڕوا ناكه‌م هیچ بكرێ! پیر چ به‌زاراوه‌ یاخود به‌واتا زۆر لێك نزیكن، له‌به‌رنامه‌شمدایه‌ وه‌ك گه‌نجێك وتارێكى تایبه‌ت له‌سه‌ر پیرى دز و جه‌رده‌ى ئه‌م وڵاته‌ بنووسم، لێره‌شدا مه‌به‌سته‌كه‌م بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ پیرن، به‌و واتایه‌ : قسه‌ى بێ كردارن، له‌گه‌ڵ رێزم ئه‌وه‌ راستیه‌كه‌یه‌، كه‌سێك نه‌یگوو كۆڵناده‌م بۆ ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ ئه‌گه‌ر كاك عومه‌ریش ده‌ستى لێهه‌ڵبگرێت.. ته‌نها گوێمان له‌هاوشێوه‌ى به‌ڵێنه‌كانى عومه‌ر فه‌تاح بوو، ئه‌مانه‌ له‌ لایێك و ته‌عینكردنه‌كانى كاك شكور حه‌مه‌ى هه‌یه‌ریش له‌لایێك، به‌ڕێزیان بێئه‌وه‌ى پرس به‌و كه‌سانه‌ بكات خێرا ناوى چه‌ند كه‌سێكى له‌سه‌ر په‌ڕه‌یێك نووسى بۆ كاركردن له‌سه‌ر ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ و ده‌ستى كرد به‌خوێندنه‌وه‌ى، ئاخر چۆن ده‌بێ كه‌سێك ئاماده‌یى ئه‌وه‌ى تیا نه‌بێت ناوى بنووسرێت و ته‌نانه‌ت ناوى كه‌سێكت خوێنده‌وه‌ هه‌ر نه‌هاتبوو، ئه‌ى ئه‌وانى تر خۆ بێ گیان نین كه‌ ئاماده‌ببوون، كاك شكور پێویست ناكا باسى كاره‌ نه‌وازه‌كانى بكه‌ین، ئه‌و توانیویه‌تى پێناسه‌یه‌كى تر به‌كفرى ببه‌خشرێت و هه‌میشه‌ به‌توانا بووه‌، به‌ڵام له‌و سیمیناره‌دا زۆربه‌ى ئاماده‌بووانیش به‌م كاره‌ى تۆ توڕه‌بوون و خۆیشت بینینت، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بكرێت ئه‌م وشانه‌ى برا بچووكت به‌هه‌ند وه‌ربگریت و ئه‌م ده‌ستپێشخه‌رییه‌ له‌ناوببه‌ى، ئه‌گه‌ر له‌لایه‌نى جه‌ربه‌زه‌یى و ئازایه‌تى و پیاوه‌تى ده‌یبینى ئه‌وا : جه‌ربه‌زه‌یى رێگه‌دانه‌ به‌هه‌زاران و هه‌زاران بۆچوونى تریش و ئازایه‌تیش له‌كاركردن ده‌رده‌كه‌وێت و بڕوا ناكه‌م پیاوه‌تیش باوى مابێت، به‌ڵكه‌ ئێستا پسپۆڕى و لێهاتوویى باویه‌تى.
لێره‌دا ده‌یبڕمه‌وه‌و ده‌پرسم : ئینسكلۆپیدیاكه‌ى كفرى به‌كوێ گه‌یشت..؟؟ ..!! ئومێده‌وارم كه‌س به‌هه‌ڵه‌ لێم تێنه‌گا و هه‌ر كه‌سیش قسه‌ى هه‌یه‌ با بیكات، ئه‌مه‌ى نووسیومه‌ ته‌نها ره‌خنه‌یێكى تونده‌ له‌چه‌ند دیارده‌یێك كه‌ واى كردووه‌ كفرى و كه‌لار و گه‌رمیان به‌گشتیى دوا بكه‌وێت، كه‌سێك بیه‌وێ بره‌و به‌گه‌رمیان بدا پێویسته‌ ئێمه‌ خۆبه‌خشانه‌و بێ گوێدانه‌ پاره‌و پوول به‌ده‌میه‌وه‌ بچین، حه‌زیش ئه‌كه‌م بڵێم نه‌ به‌شخوراو و نه‌ قه‌رزاى كه‌سم، هاوكات خۆیشم به‌لێهاتوو و شتى وا نازانم.

قاموس الاعلام العثماني أضخم دائرة معارف في العهد العثماني والدليل الرسمي للدولة العثمانية الفها العلامة الاشهر شمس الدين سامي وطبعها في مطبعة مهران عام 1315 للهجرة ويقع في بضعة الاف صفحة من القطع الكبير ، يجد القارئ في متن هذا القاموس ما لا يجده في مثيلاته من حيث دقة المعلومات حول الاعلام العثماني من شعراء وادباء وشخصيات سياسية وملوك وسلاطين وامراء ورؤساء ، يطلع قارئ الموسوعة على معلومات طوبوغرافية عن اهم المدن والقصبات في الامبراطورية العثمانية وخارجها ومن خلال نوع المعلومات المدونة فيه يتضح للقارئ ان المؤلف ربما جال معظم تلك المناطق والمدن ومر فيها مستطلعا ومشاهدا ومستمعا او استفاد من اكبر عدد ممكن من المراجع اذ ان بعض من تلك المعلومات حقائق نادرة الوجود في المصادر التاريخية آنذاك مثلما نجدها في هذه الترجمة الحرفية لمادة كركوك في المجلد الخاص بحرف الكاف الذي يحتوي لوحده على مئات الصفحات حيث نجد العلامة شمس الدين سامي يتحدث بلغةالارقام عن سكان كركوك واثنياتها وجوامعها وكنائسها ومعاملها واسواقها وحتى عدد محلاتها التجارية ما يقطع شك المتشكك بدقة المعلومات ، ولغة الارقام كما نعرف تعطي البحث التأريخي بعدا علميا وان الدراسات الاكاديمية الحديثة تقترن بها وبدونها تفقد الاهمية المتوخاة منها وبذلك يمكن تصنيف شمس الدين سامي بالموسوعي الرائد في مجال الثورة على النمط التقليدي القديم للكتابة حيث ان آثار معاصريه وما سبقوه من المؤلفين تتميز بالوصف الادبي الموشح بالزركشة حتى وان كانت الكتابة كتابة علمية تعني مسألة تأريخية مثلا .

اهمية عرض هذه الوثيقة التاريخية بلغة الضاد وفي مثل هذا الوقت بالذات حيث اللغط المبالغ فيه حول هوية كركوك الاثنية ومحاولة طمس حقائقها تكمن في حياد المؤلف اذ انه ليس كورديا كي يفسر كتابته من منظور العاطفة القومية بل انه من الكتاب القريبين من السلطنة حيث كانت الدولة هي التي تطبع مؤلفاته

على نفقتها الخاصة وكانت جامعة اسطنبول الكبيرة تعتبرها مرجعا لطلابها .

, اما كون مؤلف القاموس شخص مسؤول و اعلامي واديب تركي نابغ ، كتب الى جانب هذه الموسوعة كتبا ادبية وروايات تعالج مضامينها امورا في غاية الدقة والاهمية بالنسبة الى تلك الظروف حيث كان متنوري القوم يتطلعون الى تجديد ثقافة الأمة التركية من خلال الاحزاب والمنظمات الجديدة التي بدأت تطفح على السطح يجعل المادة هذه سندا آخرا بيد الكرد الذين يشكلون الاكثرية الساحقة من مجموع سكان محافظة كركوك كما تبين ذلك من نتائج الانتخابات الاخيرة حيث حصل الكرد على على حصة الاسد من اصوات الناخبين وبدون اقضية كركوك الاساسية ( كفري ، طوزخورماتو ، جمجمال ، كلار ) التي بترها النظام المقبور من جسم المحافظة ضمن سياسة التعريب الداعية الى تقليل نسبة الكرد فيها

كتب العلامة شمس الدين سامي في الصفحة ( 3846 ) ضمن حرف الكاف وباللغة التركية العثمانية حول كركوك مايلي :

(( كركوك ، مركز سنجق شهرزور في ولاية الموصل بكوردستان تبعد عن الموصل ب{ 160 كلم } جنوبا ، تقبع خلف سلسلة من التلال على سهل واسع في وادي ادهم { ادهم هو الاسم القديم لنهر خاسه اوخاصة في كركوك – المعرب } عدد سكانها يبلغ { 30000 } نسمة ، فيها قلعة و { 36 } جامع ومسجد ، { 13 } خان و { 1282 } محل تجاري ومستشفى واحدة و { 8 } حمامات و جسر على النهر { كذا } ومدرسة رشدية واحدة مع { 18 } مدرسة ابتدائية و { 3 } كنائس ومعبد واحد لليهود .

من احيائها محلة التبة ومحلة القلعة وما يجاورها من الاحياء السكانية في القسم الشرقي للنهر ، {{ ثلاثة ارباع سكانها من الكورد اما الربع الآخر هم خليط من الترك والعرب وسائر الاقليات مع ( 760 } اسرائيلي و { 460 } كلداني }}.

الحركة التجارية فيها نشطة كون وقوعها على ملتقى عدة طرق رئيسية ولكثرة المياه الجارية فيها يلاحظ المرئ في اطراف المدينة العديد من البساتين الغناءة بانواع الحمضيات كالبرتقال والليمون وسائر الانواع الاخرى ، اما بالقرب من المدينة تتوفر المياه المعدنية والنفط ، كما ويوجد فيها معمل لصناعة الاقمشة وآخر لاعمال دباغة الجلود والغزل والنسيج ومعمل لانتاج عصير البرتقال .

هواءها معتدل وصحي لكنه حار جدا في الصيف ، من شواهدها مقام النبي دانيال والنبي عزيز عليهما السلام مع عدد من الشيوخ والصالحين تتبرك الاهالي بزيارتها .

كركوك مدينة قديمة كان اسمها { كركوره } ، وقضاء كركوك مركز لسنجق { شهرزور } يحدها سنجق السليمانية شرقا وقضائي كويسنجق واربل شمالا وسنجق الموصل غربا وولاية بغداد من الجنوب الغربي وقضاء الصلاحية { الصلاحية الاسم الرسمي لقضاء كفري في العهد العثماني } من الجنوب الشرقي ، تتبع مركز القضاء خمسة نواحي ادارية وهي { طوز خورماتو ، التون كوبري ، كل وشوان مع { 352 } قرية .

نهر ادهم الذي يصب في نهر دجلة يشق المدينة الى صوبين ، تربتها منبتة وصالحة للزراعة ، تزرع فيها الحنطة والشعير والرز والتبغ والكروم وسائر الحمضيات وخاصة الليمون ، هنالك آبار غنية بالبترول في الجهة الشمالية للمدينة يستخدمها الأهالي بدلا من الزيت ، في المحل الذي يحمل اسم { بابا كوركور } ينبع سائل يستخدم في علاج انواع مختلفة من الامراض ، وفي جنوب المدينة هنالك مياه مالحة تتخذ منها مملحات لانتاج الكثير من الملح ، كما وتكثر فيها الحيوانات الاليفة كالخرفان والماعز ومختلف انواع الخيول ، يصنع من صوف تلك الحيوانات الشال والسجاد والعبائات }} .

مما تقدم كل ماكتبه مؤلف { قاموس الاعلام } العثماني حول كركوك حيث يمكن ان تكون مادة مهمة لمن يريد الكتابة حول هذه المدينة قبل قرن ونيف من السنين حيث يجد المرء ان الكثير من احوال المدينة قد تغيرت مثل البساتين التي لم يبقى لها أثر بعد ان اصبح الماء في نهرها { نهر ادهم – خاسه } نزيزا ، ولا هنالك معامل للدبغ وانتاج عصير البرتقال والاقمشة والسجاجيد بعد ان قام النظام بقطع توابعها عنها ، تلك المدن والقصبات والقرى التي تعتبر العمق التجاري والاقتصادي للمدينة حيث تم هدم اكثر من 1200 قرية تابعة لهذه المحافظة في عمليات الانفال السيئة الصيت عام 1988 ، ومن عدد المدارس فقط يتضح لنا اهمية المدينة في أواخر القرن التاسع عشر حيث وقت اعداد الانسلوبيديا فيما اذا قارنناها بمدن عراقية أخرى حيث تأتي هذه المدينة في مقدمة المدن العراقية مثلها مثل بغداد من حيث اقبال الاهالي على تلقي المعرفة ، فالكثير من مراكز الالوية العراقية لم تفتح فيها المدارس الرسمية الا بحلول عام 1913 وقبل هذا التاريخ كانت المدارس الرشدية تحصى بعدد اصابع اليدين .

الوثيقة اعلاه وعشرات الوثائق والادلة الاخرى اجابة موفقة لكل من يتشكك في كوردية كركوك وكوردستانيتها وهي لا تحكي خرافة اسطورية تعود الى ماقبل التاريخ بل تعطي صورة قلمية دقيقة ووجيزة لمدينة تعرضت الى حملة منظمة وعملاقة لتشويه واقعها القومي لكن تحرير العراق مؤخرا اوقف تلك الحملة ولم يدعها تكمل مشوارها الخبيث.

كفري من الاقضية الكردستانية التي ابعدها النظام المقبور من محافظة كركوك شانها شأن اقضية طوز خورماتو وكلار وچـمچمال ضمن سياسة التعريب ، مدينة شهدت مراحل التاريخ منذ ان كانت عاصمة لدويلة مستقلة تحمل اسم ( كيماش ) في العهد البابلي واعطت لكل العهود رجال افذاذ وشخصيات مهمة غير انها ظلت علما منسيا يكاد ان تتعلق بحاشية الزمن ، جرفتها الويلات الطبيعية ودمرتها معارك الامبراطوريات المتصارعة على ارضها ، قلعت من جذورها عدة مرات وعادت ترمم نفسها بنفسها ، آثارها التاريخية مطمورة لم تلمسها يد آثاري قط ، غير انها تعرضت الى عبث مهربي الآثار وباتت قطع نادرة منها تهرب الى دول الجوار وتباع بسعر التراب والسلطات المحلية لم تفعل شئ يذكر ازاءهم . قصة هذه المدينة تحمل بين طياتها من الشغف والشوق الشئ الكثير وهذه الكتابة ليست الا مساهمة متواضعة للتعريف بها .

اسم المدينة
راجعت المنجد فوجدت ان كلمة كفر تطلق على نوع من القار يستخدم في طلاء السفن والبواخر ، ويلاحظ في المدينة واطرافها اطلال مناجم عملاقة للفحم الحجري انتهى العمل فيها في الستينات بعد ان سقط الكثير من العمال امواتا بعد انهيارها لمرات عديدة خاصة في قرية ( ناصالح _ 3 كلم شرقا ) ، حيث كان الاتراك العثمانيون يستخرجون الفحم منها في الحرب العالمية الاولى لتشغيل المكائن والالات والقاطرات وكذلك لامور التدفئة وادامة السفن ، ولكن الاستاذان طه باقر وفؤاد سفر يعتقدان ان كلمة كفر متطورة من كلمة ( كار ) البابلية وتعني الفحم ، اما الدكتور مكرم الطالباني ( وزير الري الاسبق ) والمرحوم مصطفى نريمان ( اديب راحل ) والاستاذ جمال بابان ( مؤلف كتاب اصول اسماء المدن والمواقع العراقية ) يؤكدون ان كفر كلمة تطلق على نوع من الاشجار دائمة الخضرة كانت تشكل غابات تغطي المنطقة قديما ( لازالت بقايا من هذه الاشجار موجودة في قرية ( 12 امام _ 7كلم جنوب شرق المدينة ) تنمو على ضفة النهر الذي يشق القرية وهي شجيرات طول الواحدة منها مترا واحدا او اكثر بقليل ، اما ما يترددها بعض العامة من السكان بصدد اصل التسمية هي رواية اشبه بالاساطير التي تصنعها مخيلات الناس ، اذ يقولون ان المدينة كانت قبل دخولها الاسلام تدين بالدين الزرادشتي ( وهذه حقيقة حيث هنالك مجموعة متراصفة من آثار المعابد الزرادشتية في سلسلة الجبال الواقعة شرق المدينة ) تقول الرواية ان الحملة الاسلامية بقيادة ابي عبيدالله الجراح زحفت نحو كوردستان و اصطدمت بمقاومة عنيفة على اسوار مدينة كفري واستمرت المعارك سجالا عدة ايام فاصبحت الغلبة للزاحفين لكثر عددهم بعد ان تركوا في ساحة المعركة عددا كبيرا من القتلى بينهم اثنتي عشر قائدا ميدانيا دفنوا في الموقع الذي لايزال يحمل اسمهم ( قرية 12 امام ) المار ذكرها ، ومن المدافعين عن المدينة ايضا سقط الكثير من القتلى منهم تسعة اخوة لام لبست السواد وجابهت القائد الاسلامي بالسب والشتم والكفر بالدين الجديد الذي حل محل الديانة الزرادشتة في كفري ، فقال لها القائد ( كفرّي .. كفرّي ) بتشديد الفاء ، مهددا اياها بالدخول الى جهنم كونها كفرت بالدين ، ومن هذا التهديد اخذت المدينة اسمها الجديد بعد ان كانت تحمل اسم ( كيماش ) ، ويسترسل الاستاذ فائق خورشيد قادر مدير البيت الكردي في المانيا الذي روى لي هذه الرواية ولعل المثل العراقي العربي القائل ( كفري كفار ما يحبون الخطار ) قد بدأت تقال بعد هذه الحادثة التاريخية باعتبار الجيش الاسلامي الزاحف على المدينة ( خطار _ ضيوف ) وقد جوبهوا بالسيف .

الصلاحية
كان اسم المدينة ابان الحكم العثماني للمنطقة ( صلاحية ) حيث تؤكد الوثائق السرية العثمانية بأن سكان المدينة كانوا يتمذهبون بالمذهب الجعفري الاثني عشري قبل دخول العثمانيون اليها ، وبعد سنولت من تمركز القوات العثمانية فيها بدل السكان مذهبهم واصبحوا سنة ( مذهب الدولة العثمانية الرسمي ) ، ولهذا تم تغير اسم المدينة من ( كفري ) الى ( صلاحية ) باعتبارهم حسب العثمانيين تم اصلاحهم ومعلوم للمطلع كان هنالك صراع مستديم بين الدولة العثمانية السنية والدولة الصفوية الشيعية وكثيرا ما كانت مدينة كفري تقع ضمن الخط الفاصل بين الدولتين المتصارعتين ، وهذا الامر يحيلنا الى التشكيك بامر قرية ( 12 امام ) القريبة من المدينة فيسأل من يتشكك اليست هذه مقامات للائمة الاثني عشر حسب معتقد اهل المدينة عندما كانوا شيعة !؟ فالامر اذن بحاجة الى المزيد من البحث والتقصي ولا بد ان يأتي باحث متخصص ما و يضع حدا لهذه التساؤلات يوما .

كفري في التاريخ
تخبرنا المصادر التاريخية بان هذه المدينة كانت مركزا لدويلة مستقلة تسمى ( دولة كيماش ) في العهد البابلي حيث كان موقعها آنذاك في ( آسكي كفري _ 7 كلم جنوبا ) تم تشيدها بعد انهيار السد المقام في موقع ( قوشة چاپان ) شمال المدينة الذي ادى الى دمار المدينة دمارا كاملا حيث لا تزال آثار السد المتهرئ و المدينة المنكوبة ماثلة للعيان بكل وضوح في موقع المدينة القديم في الضفة الشرقية لنهر كفري التي تحمل اسم ( قرة اوغلان ) حسب الوثائق والخرائط العثمانية ، و ( قوشة چاپان ) موقع يقع في نهاية السلسلة الجبلية التي يعتبر باباشاسوار اعلى قمة فيها ، وقد تعرضت المدينة الى غزو الرومان فتدمر المدينة ثانية في معركة جرح فيها القائد الروماني المدعو ( چوليا ) فانتقلت المدينة من آسكي كفري الى موقعها الحالي لاسباب امنية دفاعية صرفة حيث الموقع الحالي مطوق بمرتفعات في جهته الشمالية والشرقية وضرب حوله سور لازال بعض آثاره باق والسور كان باربعة بوابات وكل بوابة تحمل اسم الجهة التي تقصدها وهي ( قاپي ( باب ) 12 امام ) شرقا و ( قاپي بغا _ بغداد ) جنوبا و ( قاپي شارزور ) شمالا و (قاپي كركوك ) في الشمال الغربي ولكل بوابة من هذه البوابات الاربعة طريق يؤدي الى تلك المدن والمواقع والاهالي لا زالوا يستخدمون اسماء البوابات تلك للدلالة على الاتجاهات في احاديثهم اليومية ، فمن يزور كفري تتماثل امامه عشرات الشواهد التاريخية تتحدث بصمت عن ماضي المدينة العريق ومن تلك الشواهد موقعة ( قزلر قلعسي ) التي تكتنفها الاساطير والقصص المشوقة و موقعة ( 7 مغارة ) حيث المعابد الزرادشتية السبعة المتلاصقة احدها بالاخر و ( يك مغارة ) وقد تم نسف هذا الموقع بالديناميت من قبل عابث حر بحثا عن الاثار التي اصبحت تجارة رائجة في العراق حيث كان المجرم ارشد ياسين مرافق الصنم المسجون يتاجر بالاثار سواء بسرقة آثار العراق من المتاحف أو بشراء القطع الاثرية من مافيا الاثار الصغار ، و موقعة ( دربندي تالا ) وموقع ( آسكي كفري ) و مغارة ( گوبان ) التي كانت تعج بالاطفال المصابين بالسعال الديكي حيث يعتقد الناس هنا ان مناخ الكهف يساعد على شفائهم ( باذن الله ) والجبل المسمى ب ( داش اتان ) على طريق سرقلعة القديم ( طريق شهرزور ) وقلعة ( شيروانه ) الرائعة في بنگرد كلار وفي الكثير من هذه الكهوف تنبت حشائش الكزبرة ( به ره زا ) التي تستعمل كدواء لمعالجة امراض الكلى ، الى جانب العشرات من المراقد والمزارات والاضرحة التي تتبرك الناس بها وكلها تحمل قصص تاريخية لم يشر اليها معظم من كتبوا تاريخ المنطقة ومن المراقد المهمة مرقد الامام ابراهيم السمين بن موسى الكاظم عليه السلام ومقام ابراهيم الخليل . حكومة اقليم كردستان باعتبارها الجهة المسؤولة اداريا على المدينة معنية بامر المحافظة على آثار المدينة والتنقيب عليها وتصنيف مواقعها التاريخية ضمن المواقع الاثرية .

كفري بعد تشكيل الدولة العراقية
استوزر الكثير من ابناء كفري في العهد الملكي حتى اطلق عليها بلدة الوزراء حيث كان المرحوم عمر نظمي وزيرا في عدة وزارات متعاقبة وقد اصبح بعده ابنه جمال عمر نظمي وزيرا وهو من عشيرة الونداويية القادمة من منطقة وان وباشقلا في شمال كوردستان وقد هجرت العشيرة موطنها الاصلي بسبب مشاكل بينها وبين عشائر اخرى هناك ورئيسة العشيرة كانت امرأة تدعى التون خانم نادرة في الشجاعة والاقدام ونكران الذات الى جانب حسن جمالها وهي التي قامت بتشيد جسر على نهر الزاب في طريق هجرتها الى الجنوب من كوردستان بعد ان عارضها صاحب الجسر القديم ان يتزوجها مقابل السماح للعشيرة مع كامل ملحقاتها بالعبور الى الضفة الاخرى لكنها أبت ان تكون مجرد بضاعة فامرت عشيرتها ببناء جسر كبير اطلق عليه ( التون كوبري ) اي جسر التون ومنها جاءت تسمية المدينة التي بنيت على جانبى الجسر ( مدينة التون كوبري ) الحالية من اعمال محافظة كركوك ، وتيمنا على هذه الشجاعة النادرة خلد احد شعراء كركوك هذه المأثره برباعية من الخوريات التركمانية لازالت الالسن تترددها في مجالسها ونص الرباعية كالاتي :
صو ساني
سونبول ساني صوساني
گيچمه نمارد كوپرسنن
قوي اپارسن صوساني
ومعنى الرباعية التي اصبحت مثلا يضرب ( فليجرفك السيل خيرمن تعبر جسر من لا شرف له ) و تعطي نفس مدلول المثل العربي ( لا تأخذ الحاجات الا من اهلها ) ، ابناء هذه العشيرة امتهنوا السياسة في العهد العثماني ولهذا تشرئبوا بالثقافة التركية واصبحت التركمانية لغة التفاهم فيما بينهم واختلط الامر على البعض منهم فاعتبروا انفسهم تركمانا غير ان رئيسهم القاضي نهاد بيك الونداوي تفرغ للمسألة بعد احالته على التقاعد فحقق من شجرة العائلة واثبت اصلها الكردي وبدأ يلبس الزي الكردي كي يقطع شك المتشككين في الامر وحتى توزير عمر نظمي في العهد الملكي تم وفقا لمبدا المحاصصة القومية في العراق حيث كان يمثل المقعد الكردي في الوزارات التي استوزر فيها ، ولكن ما يثير استغرابنا ان حفيده الدكتور وميض جمال عمر نظمي يعرف بمنظر للقوميين العرب ولم يذكر مرة من المرات اصله الكردي ولا مدينته كفري وحتى عندما وضع اطروحته حول ثورة العشرين لم يذكر كفري بكلمة واحدة في حين تعتبر المدينة من المحطات الرئيسية للثورة في كردستان والعراق .
ومن الشخصيات الاخرى التي تم استيزارها في العهد الملكي محمود بك بابان و احمد مختار بابان آخر رئيس وزراء في العهد الملكي قد تزوج من عفاو خان شقيقة الاول من العائلة البابانية الشهيرة التي استقرت رؤسائها في كفري بعد انهيار الامارة البابانية التي كانت كفري احد توابعها ، فقد بنى عبدالمجيد باشا الباباني قصرا فخما في غرب المدينة داخل البستان الذي يحمل اسمه لحد الان ، وشقيقه اسماعيل بيك سكن في الضفة الاخرى من المدينة واحد اكبر احياء المدينة يحمل اسمه ، خلف المشهور جميل بيك بابان والده وقد انجب الاخير ست ابناء اشهرهم احمد بيك الذي كان من المساندين لحزب هيوا بقيادة رفيق حلمي وهو اول من احتفل بعيد نوروز وجعله تقليدا دائما في المدينة وكان منزله يضم مكتبة عامرة وان كان هو ضريرا وقد تربى شقيقه نجيب بابان في هذه المكتبة فاصبح علما من اعلام كردستان .
ومن وزراء العهد الجمهوري في العراق نذكر الدكتور مكرم طالباني وزير الري واحد اعضاء المكتب السياسي للحزب الشيوعي العراقي سابقا ، وقد تقلد السيد محمد شاكلي وزارة الاوقاف في حكومة اقليم كوردستان بينما تقلد السيد عثمان حاجي محمود وزارة الداخلية في نفس الحكومة ، اما اعضاء المجلس النيابي في العراق فكان المرشحون للواء كركوك غالبا من قضاء كفري ( من رؤوساء الجاف والداودة ) ، وفي اول برلمان كوردستاني مثل ثلاثة هذه المدينة وهم الدكتور حمة نجم الجاف عميد كلية الطب بجامعة صلاح الدين والاستاذان صلاح حميد وعلي عبدالله غير ان الحزبين اهملا ابناء المدينة في ان يمثلوا في المجلس التاسيسي العراقي الحالي وفي الدورة الثانية لبرلمان كوردستان لكثرة المحسوبين والمنسوبين ، مااكثر اعدادهم وما اقل خدماتهم .

مدينة البساتين بلا شجر
كتب شيخ المؤرخين عبد الرزاق الحسني في كتابه ( العراق قديما و حديثا ) ، كفري مدينة تشتهر ببساتينها الغناءة ، فالادارة المحلية اهملت اعادة بناء السد الصغير في موقع ( قوشة چاپان ) فانقطع الوريد الرئيسي الذي كان يغذي عشرات البساتين العامرة في المدينة حتى عام 1963
فاصبحت جميعها مجرد ذكرى في مخيلة الجيل الذي سوف ينقرض بعد اعوام ، فبساتين المدينة التي كانت المدينة تشتهر بها يوما ليست اليوم سوى اسماء مجردة في الذاكرة لاشجار كانت ترفد ابناء المناطق المجاورة حتى 150 كلم شمالا صنوف مختلفة من التمور والحمضيات ومن اشهر بساتين المدينة بستان الباشا المار ذكره وبستان القاضي وبستان مملي وبستان حيارة وبساتين حاجي تورشي وعينة بك وحاجي قره وحاجي عثمان وميللت وقوشقونماز ووابراهيم بيك وميري وملا خليل وملا بنزين وحاجي علي وحاجي حمه امين زركويزي وغيرها .

مدينة الفنادق بلا فندق
كان كفري منذ القدم ملتقى للطرق التجارية الى جانب موقعه الستراتيجي والصناعي ، حيث كان يقع في منتصف الطريق التجاري القادم من بلاد فارس الى بغداد ولذلك كانت القوافل التجارية القادمة والغادية تتوقف عند خاناتها الكثيرة للاستراحة والتبضع في آن واحد ، هذا ما دفع اصحاب رؤوس الاموال الى الذهاب الى المدينة وانشاء مصانع ومعامل ومطاعم وخانات وطواحين في المدينة ومن الخانات التي لازالت اثارها باقية كاطلال ترمز الى ازدهار المدينة حتى وقت قريب هي خانات ( باشا و عباس خانجي ، حاجي عزيز ، جميل بابان ( والد الوزير محمود بابان ) ، خان خويكه ( خان الملح ) ، حاجي رؤوف ، بهجت جلبي ، مصطفى ريزي ( كان مسؤولا لحزب الاتحاد والترقي فرع كفري ) ، خان ابراهيم عزت ، حاجي امين رباتي ، علي ميراخور ، خان محمود جلبي ، خان محمد علي افندي واخرى كثيرة والخانات كانت سائدة آنذاك في مناطق كثيرة وكانت تستخدم كفنادق هذه الايام وفيها ملحق لايواء الحيوانات ومخازن لتكديس بضائع المسافرين ، وهنالك الكثير من المدن والقرى اخذت تسميتها من هذه الخانات مثل خان النص وخان بني سعد وكذلك قرية خان القريبة من كفري ، وفي الخمسينات شيد الحاج رؤوف وهو من اعيان المدينة سماها فندق نجيب ولكنه اليوم وبعد اهمال المدينة من قبل كل من حكم العراق منذ تاسيس العراق ولحد الان اصبح خرابا هو الاخر فبدلا من ان تزورها الناس اصبح السكان الاصليون يتركون المدينة ويتوجهون الى المدن الكبيرة بحثا عن لقمة العيش وقد سكن قسم كبير منهم في كلار المدينة القريبة منها ( 40 ) كلم شرقا والتي كانت لغاية عام 1970 قرية صغيرة من توابع المدينة فاهتم بها النظام الدكتاتوري وقام بتوسيعها من خلال بناء عدة مجمعات فيها لاستيعاب المرحلين الكرد من خانقين والمهجرين من القرى التابعة لقورتو وميدان وثم القرى المهدمة جراء عمليات الانفال وبعد الانتفاضة الجماهيرية عام 1991 التي اعقبتها حكومة اقليم كوردستان وبدلا من اصلاح الامر قامت هذه الحكومة بتطويرها من خلال بناء المعاهد والمؤوسسات المختلفة على حساب مدينة كفري التي ازدادت اهمالا وخرابا وحتى المشاريع التي غزت المنطقة بعد قرار النفط مقابل الغذاء كانت نصيب المدينة شئ لا يذكر فيما اذا قورنت بمدن اخرى مثلها في اقليم كوردستان واذا كانت المقارنة مع مدينة كوية ( كويسنجق ) مثلا فيصاب المقارن بصداع ودوار من اثر الفرق بالاهتمام بالمدينتين وسكانهما في آن واحد !!

مدينة الطواحين المائية
حتى نهاية الستينات كان سكان اقضية كلار وطوز ونواحي بيباز ودربنديخان وسنكاو وقادركرم ونوجول وسرقلعة وقره تبة وجبارة و زنكاباد وجمع القرى التابعة لها وحتى اهالي بعض القرى في ناحية قره داغ تقصد هذه المدينة للتبضع والتجارة ومتابعة المعاملات الرسمية ، ولاجل استيعاب هذا الكم الهائل من الناس كان هنالك في المدينة الى جانب الخانات المذكورة العشرات من المطاعم ( لوقنته خانات ) والطواحين المائية والهوائية في اطراف المدينة وعلى امتداد النهر والتي غدت هي الاخرى اطلالا كرموز المدينة الاخرى ومن اهم تلك الطواحين هي ( قره داگيرمان ، باش داگيرمان ، موسى بك ، كوير پسك ، قدو ، ابراهيم صنع الله ، اسطة نوري حسن ، خليفة آشوان ، احمد ملا عمر ، ابراهيم وستا محاو ، نوري مبارك واخرى وقد كانت كل هذه الطواحين تدور لانتاج المزيد من الدقيق تلبية لحاجة السوق العامر في المدينة التي خلت من كل معالمها الان وتصدع سقفه الذي بناه بنائون مهرة من بلاد فارس ، فمن يلاحظ المباني القديمة يتراءى له خليط عجيب من الطرز المحلية والاسلامية والفارسية والتركية والكردية وحتى نماذج من طرازات بابلية وساسانية ، فهنالك القبب والمنائر والشناشيل والاسواق المسقوفة والطاقات والاقواس ، وهنالك مصطلحات قديمة في تفاصيل البناء آخذة طريقها الى النسيان منها ( دنجاغ ، سرداب ، شوقلت ، العتبة ، الايوان ، بانكويز ، سكو ، كوشك ، ديوه خان ) وجميع المباني في المدينة بنيت بمواد اولية محلية وخاصة الجص والحجر من مقالع خاصة من الجبال التي تطوق المدينة من جهتها الشمالية والشرقية وكل هذا الخلط من الطرازات يعني ان المدينة كانت متأثرة بالحضارات المختلفة عن طريق القوافل التجارية التي تقصد المدينة ، ويجب ان نذكر ان الكثير من اؤلئك التجار استقروا في المدينة ولا زالت عوائل كثيرة وكبيرة منهم تقطن المدينة بعد ان تزاوجوا مع السكان الاصليين واصبحوا مع الزمن من سكان المدينة ، فقد اطلعت في خزانة المحامي طالب عبدالله اغا وهو من اعيان المدينة مجموعة نادرة من سندات البيع والشراء لدور وعرصات ومطاحن وخانات واسواق تعود تاريخها الى قرون ، وقد قمت بتحقيق واحدة من تلك المستندات وهي وثيقة بيع طاحونة الى احد المماليك في كفري تحمل توقيع داود باشا والي بغداد المشهور مع تواقيع ثمانية عشر من اعيان ووجوه بغداد ما يؤكد اهمية المدينة في تلك الفترة حيث حتى المماليك كانوا يتوجهون اليها لشراء عقارات فيها .

سكان المدينة
يبلغ تعداد سكان المدينة حاليا اقل من 30 الف نسمة واغلبهم كورد وثم التركمان وبعض العرب في القرى الكائنة جنوب المدينة والكل يتقنون اللغة الكردية بطلاقة وهنالك صلة قرابة بين اغلب العشائر الرئيسية ولم يحدث طوال التأريخ مشاكل بين هذه القوميات وان حاول النظام مرارا خلق مناخات مناسبة للصدام بينها الا ان الترابط الموجود بين كل تلك الاسر والعولئل كانت اكبر من الدسائس وقد شارك ابناء كل القوميات في الثورات الكردية المتلاحقة وحتى عام 1951 كانت تسكن اقلية يهودية من ( 29 ) عائلة حسب الاستاذ هاشم سيد احمد في مخطوطه المعد للطبع ( اخبار كفري وحوادثها من 1940 الى 1960 ) تتمهن الصيرفة والاعمال التجارية ولهم دار عبادة لهم تسمى محليا ( تورات ) لازالت الدار قائمة في محلة السادة واصبحت اليوم ستوديو تصوير باسم ستوديو السيد ولهم مقبرتهم الخاصة في موقع دربندي تالا تعرضت في سنوات الحصار الى العبث من قبل الناس البسطاء ظنا منهم ان القبور تلك تضم الى جانب رفاة الموتى ذهبا وقد قتل اثنان منهم وهما كل من داوود جيقة وماموخ ، وهنالك ايضا شواهد لمزارات ائمة الكاكائية في مواقع مختلفة في المدينة منها ( باوه شاسوار ) و ( باوه كاشه ) و ( امام محمد ) و ( شيخ باوه ) تتبرك الناس بهم لكن يد الانفال الصدامي طالتها وسوتها مع الارض .
اهم العشائر الكردية في المدينة واطرافها هي ( دلو ) و ( زنكنه ) و ( جاف ) و ( كيژ ) و ( داودة ) و ( زند ) و ( ونداوي ) و ( الاسرة البابانية ) و( اسرة السادة_ وقد اخذت احد الاحياء الرئيسة منهم اسما ونقيبهم اليوم طالب اغا المحامي ) و ( الاسر القره داغية ) و ( شاكل ) و ( باجلان ) و ( البرزنجة ) و ( زه رداوي ) و ( پالاني ) و ( كچاني ) و ( گاخوري ) و ( دراجي ) و ( عمربلي ) و ( شيخ سمايلي ) و ( تيلكو ) و ( قوالي ) وغيرها ، اما الاسر التركمانية فاهمها اسرة ( ده ده ) وقد قدمت من اذربيجان الى المدينة ولهم زقاق خاص وسط المدينة يحمل اسم العشيرة والبعض من الونداويين يعتبرون انفسهم تركمانا وهم يتكونون من ثلاثة اسر كبيرة لم تتحد شجراتها بأب واحد وهي من الاسر المعروفة بتقليد ابنائها المناصب الحكومية سواء في المدينة او مركز المحافظة كركوك او العاصمة بغداد وكذلك عشيرة البيات المعروفة ، واما العشائر العربية القاطنة في الجنوب الغربي للقضاء فهي الدهلگية والعزاويين والجبور وهم قلة .

ثورة ابراهيم خان الدلوي
بعد جلاء العثمانيين ومجئ الانكليز الى المنطقة اندعت ثورة كبيرة في منطقة كفري بقيادة الثائر المعروف ابراهيم خان رئيس احد افخاذ عشيرة الدلو وقد اصطف الى جانبه عشائر اخرى تمكنوا على الهجوم على المدينة وطرد الانكليز منها وثم قتل الحاكم البرطاني فيها فتشكلت فيها حكومة محلية برئاسة الخان وعضوية اعيان المدينة و رؤساء العشائر في عام 1920 وقد دامت سلطة الحكومة اكثر من ثلاثة اشهر فاعاد الانكليز الهجوم على المدينة تعاونه عشيرة الطالبانية الموالية له فلم تصمد الحكومة كثيرا امام هجوم المهاجمين فانفرط عقد العشائر وهرب ابراهيم خان الى مضارب البيات وبقى مختفيا هناك الى يوم وفاته فدفن هناك ورغم الحاح ذوي القائد بنقل رفاته الى كفري امتنع الاهالى هناك وقبره يزار الان تبركا .

الثورات الكردية
هذا ولم يتوان سكان المدينة في المشاركة في كافة الثورات والوثبات الوطنية وقدموا كوكبات من خيرة ابنائهم قرابين فيها ومجرد ذكر اسماء الشهداء ربما يحتاج الى مجلد كامل ففي ثورة ايلول ( 1961_ 1975 ) كانت المدينة والمناطق التابعة لها سباقة في تشكيل المفارز الاول للثورة وقدموا في ميادين بطولية نادرة المثال عشرات الاسماء اللامعة شهداءا منهم الشهيد القيادي عبدالرحمن نفوس الذي اصبح في فترة مسؤولا لفرع بغداد للحزب الديمقراطي الكردستاني وعضوا في وفد الحزب للتفاوض مع النظام العارفي ولكن بعد فشل المفاوضات القي القبض عليه واعدم في سجن بغداد المركزي وقد حدثني رفيق دربه المرحوم اسماعيل قره داغي عن صموده امام جلاديه الذين عذبوه بكل وحشية ليرموا بعدئذ بجثته في نهر دجلة ، ومن شهداء ثورة ايلول الشهيد احمد حاجي سمين وعبه آمه وعريف عبود وكريم ابو شوارب وحسن خليفة مالك وتيمور سعدالله وشيخ سمايل وشهداء آخرين اما في الثورة التي تلت انهيار ثورة ايلول مباشرة فكانت للمدينة هذه دورا رائدا لمد الثورة بالبيشمركة وقد كان اسم فرقة 51 كرميان بقيادة سامان گرمياني اسما لامعا بين فرق الثورة الاخرى وشهدائهم ايضا كثيرون فهنالك خالد كرمياني وقاسم فقي علي و سيد محمد واسماعيل بي كي سي ود. آتيلا سعدالله وناظم رشيد بلكة وحسين حمه سمكه واحمد حاجي رشيد ومئات الشهداء الاخرى الذين صنعوا هذا اليوم يشهد اعادة اعمار كردستان المهدمة الا كفري التي تكاد تكون اسمها منسية الا في البطولات التي صنعتها بنات وابناء المدينة ، فما دخلت پيشمرگة گرميان وهي منطقة واسعة الارجاء قلبها كفري الا وأدوا الواجب بكل بسالة ففي معركة واحدة في قرية عمربل حطموا لواء 17 المدرع المسمى لواء الذئب لشراستها في القتال وفي تصد رائع لهجوم قوات صلاح الدين وهي من قوات الحرس الجمهوري قوامها فرقة مدرعة مع كافة الوحدات المجحفلة معها حطموا 47 دبابة بين كفري وسرقلعة فترك العدو اشلائها على ساحة المعركة بعد ان لاذ بالفرار وقد كان المقبور حسين كامل هو الذي يقود المعركة بنفسه عندما كان وزيرا للدفاع ، وقد واجه السكان اظطهادا غير مسبوقا من قبل السلطات الامنية والاستخبارية ففي يوم واحد زج النظام 88 عائلة من ذوي البيشمركة في سجن بعقوبة وجلهم من النساء والاطفال مات البعض منهم داخل الزنزانة نتيجة لضيق مساحتها ، وقد القي القبض في الوقت نفسه على الشاعرة والباحثة الكردية المعروفة مهاباد قره داغي لكونها قد كتبت في كشكول صغير لها بعض القصائد البريئة لكردستان وهي بنت السادسة عشر وتم مقاضاتها في محكمة الثورة الرهيبة ببغداد فنمت قابلياتها الثورية داخل السجن فكتبت اقوى قصائدها في زنزانتها وبعثتها بواسطة جسر امين في شرطة بعقوبة الى الجبل لتنشر في مطبوعات الثورة باسماء مستعارة ويذكر ان حيدرتوفيق ( سامان گرمياني ) وعادل شكر كانا من اوائل قادة التشكيلات في قوة بيشمركة كوردستان اما عثمان حاجي محمود وعدنان حمه ي مينا والشهيد سيد محمد وقادة اخرون فيرجع اليهم الفضل في ادامة الثورة بعد عمليات الانفال التي اتسمت بمسح القاعدة الادارية والمعيشية للثورة بهدم كافة القرى والوحدات السكانية في المناطق المحررة وذلك من خلال المفارز البارتيزان المتحركة المختفية حتى يوم اندلاع الانتفاضة في 5 / 3 / 1991 .

مدينة الشعر والثقافة والادب
قدمت هذه المدينة مجاميع من الوجوه الادبية والثقافية والفكرية في مختلف العصور ، فالشاعر الهجائي الكردي خليل منور وهو من الاخوة الكاكائية قد نشأ وترعرع وعاش في هذه المدينة وترك للمكتبة الكردية ديوان شعري رائع قام الاستاذان مصطفى نريمان وهردويل كاكائي بتحقيقه وطبعه ، وبرز فيها ملا محمد قره داغي ( محمد شكري ) الذي كتب الشعر والف الكتب باربعة لغات ، الكردية والعربية والتركية والفارسية والشاعر ملا حمدون وميرزا شفيع وشيخ محمد شاكلي ( والد الوزير الاديب محمد شاكلي ) وسيد ابراهيم سيد علي وكان لامعا في الهجاء و أحمد قره داغي ( والد خبير النفط المشهور مصطفى قره داغي ) و پشكو وجمولي ( جميل حاجي ابراهيم ) و وقادر ميراخور ( مخلص ) و وشيخ ابو بكر محي الدين ( سقمي ) وسامي علي دلوي وحاجي برايم شاتري ، ومن الادباء القاص غازي فاتح ويس والقاص صباح آرام والناقد والمترجم جلال زنگابادي والكاتب هاشم سيد احمد وشقيقه الاكبر مصطفى نريمان الذي خلف آلاف الصفحات الخالدة للمكتبة الكردية منها كتاب ( ثورة ابراهيم خان الدلوي 1920 ) وبيبلوگرافيا الكتب الكردية ومذكراته التي تحوي معلومات مهمة لحقبة من تاريخ المنطقة ومكرم طالباني وشقيقه الوجه والسياسى المرحوم شيخ عطا طالباني و شيخ محمد شاكلي وحمه سعيد بگ جاف الذي كان عضو هيئة تحرير جريدة التآخي عام 1967 مع زميله نجيب بابان وكذلك نجله المهندس المعماري والقاص والكاتب خوسرو جاف مؤلف دائرة المعارف الكردية ( الانسكلوبيديا ) ومجموعة من القصص الرائعة وغيرهم .

مدرسة التجديد الشعري في كفري
بعد الحركة التجديدية للشعر الكردي والثورة على القوالب الشعرية الكلاسيكية من قبل الشاعر الكبير عبدالله كوران ومعاصره الشاعر شيخ نوري شيخ صالح واستمرار نهجيهما في كتابة الشعر الكردي من قبل الشعراء الذين خلفوهما حتى نهاية الستينات من القرن الماضي انبثقت مدرستان للشعر الحداثوي في كوردستان في آن واحد احدهما في السليمانية وحملت اسم ( روانگه _ المرصد ) وكان الشاعر الكبير شيركو بيكه س يقودها وكان القاص احمد شاكلي ضمن الاسماء الداخلة في هذه المدرسة وهو من كتاب كفري والثانية اخذت تسمية مدرسة كفري الحداثوي في تاريخ الادب الكردي وكان الشاعر الكردي الكبير لطيف هلمت يقود هذه المدرسة ومن اقطابها الشاعر الدكتور فرهاد ( انور شاكلي ) والشاعر كنعان مدحت وقد سار على نهجهم مجموعة من الشعراء الكرد في عموم كوردستان وخصوصا في كوردستان ايران حيث هنالك اقبال غير عادي على تقريض الشعر وفق طريقة هلمت المالوفة لدى متلقي ومتذوقي الشعر في الساحة الادبية الكردية ، وفي السبعينيات والثمانينيات برزت اسماء شعرية كردية اخرى من ابناء وبنات كفري فاق شهرة بعضهم كبار شعراء الكرد ونذكر منهم الشاعرة والكاتبة والناشطة في مجال الدفاع عن حقوق المرأة مهاباد قره داغي ولها 29 كتابا مطبوعا بين مجاميع شعرية وروايات وتحليل سوسيولوجي وعمها الشاعر والباحث عبدالله قره داغي والقاص عبدالله صابر والمرحوم فريق امين الذي ادركه الموت وهو في بداية مشواره الادبي وطاهر شيواو وصالح هلاج ( حلاج ) وعمر فارس و فاتح سلام وصلاح حميد عبدالله رمضان ( صلاح برلمان ) وماموستا علي عبدالله والكاتب الصحفي فائق خورشيد وايضا الخطاط المشهور المرحوم صفوت نديم والذي أجازه أعظم خطاطي التاريخ الاشهر حامد الامدي والفنان التشكيلي والشاعر الناقد عبدالحكيم نديم الداودي والصحفي عبدالمطلب سرحد والكاتب الصحفي سامان كريم ووالصحفي شاخوان صابر و تابان شيخ عبدالله والصحفي هيوا علي والصحفي دلير طه حمه جان والصحفية كژال مام جلال مسويي والكاتب صديق سعيد ( ابو علي ) والقاضي نوري حاجي سعيد والصحفية سنور جلال والكاتب التربوي علي حسين وشكر حمه ي هه يه ر والكاتب حسين اسماعيل خان والكاتب سيروان أمين والشاعر غالب الونداوي والشاعرة شكيبة الونداوي والاستاذ طالب رؤوف الونداوي والصحفي دلشاد عثمان خياط وعشرات الاسماء اللامعة غيرهم , ويجب أن نقول أن أصدار صحيفة زه نك وملحقه العربي ( الناقوس ) قد ساعد على إعادة تنشيط الحركة الثقافية والادبية في المدينة ووراء زه نك يقف السيد سامان گرمياني الذي يعمل بكل جد من أجل المدينة وأعادة إعمارها فيستحق منا تحية خاصة بالمناسبة .

كفري قاعدة المقام العراقي
تشير معظم المصادرالخاصة بدراسة المقام العراقي ومنها كتاب الحاج هاشم الرجب ( المقام العراقي ) ان اول مدرسة للمقام انبثقت في كفري على يد المقرئ المبدع ملا ولي عبدالرحمن الذي كان يعتبر حجة زمانه وقد اخذ من مجموعة من قراء المقام في مدن مختلفة لعل اشهرهم على الاطلاق المقرئ المعروف رحمة الله شلتاغ الذي يقول عنه الرجب في كتابه اعلاه انه من اكراد الشام قدم الى كفري واخذ المقام العراقي من ملا ولي عبدالرحمن ولكن مصادر اخرى ومتنوري المدينة ايضا يؤكدون ان رحمة الله بن سلطان اغا الملقب بشلتاغ هو من اهالي كفري اصالة وله صلة قرابة مع معلمه الملا من جهة الام وقد ذهب لفترة قصيرة الى مدينة كركوك واشتهر بين مغنيها فبدؤا يتحينون له الفرص للايقاع به مما أثار حفيظة شلتاغ وقتل احدهم هاربا الى بغداد وهناك التجئ الى احد امراء بابان الذي كان على معرفة بذويه فواجه بواسطة هذا الامير والي بغداد الذي كان من الارجح داود باشا وهو من المماليك فعفى عنه واغدق عليه الهدايا لااعجابه برخامة صوته وسعة اطلاعه بالانغام وفي بغداد اشتهر سريعا واصبح له الرئاسة على مغني بغداد واصبحت له مدرسته الخاصة فاجتمع حوله المعجبين ومن ابرز تلامذته المغني الكبير احمد الزيدان ورباز واحمد الزيدان المتوفي في عام 1912 اصبحت له طريقته الخاصة به فيما بعد شلتاغ ، ومطربي كفري قدموا ابتكارات مهمة الى المقام العراقي واعتقد ان الفضل في ذلك يعود الى الثقافات الغنائية المتداخلة في مركز كفري من كردية و تركمانية وعربية وفارسية واعيان المدينة كانوا يشجعون اهل الطرب ويهتمون بهم ، ومن الاسماء التي قدمت الى المقام والغناء بصورة عامة نذكر الملا عبدالله والملا اسماعيل الذي اخذ منهما المطرب العراقي الكبير محمد القبانجي مقامات تعتبر غريبة في بغداد .

القبانجي وقصة مقام قطر
من تلك المقامات مقام ( قتار الله ويسي ) وهو من جنس البيات ولكن القبانجي عندما عاد الى بغداد بعد زيارته لكفري حورالمقام قليلا وقدمه كابتكار جديد له باسم مقام قطر والمتطلع لكلى الثقافتين يدرك التقارب والتطابق احيانا بين النغمين ومعروف ان مقام ( قتار الله ويسي ) من المقامات الكردية القديمة جدا يعود ابتكاره الى شخص اسمه الله ويسي عاش قبل اكثر من قرنين في منطقة عشيرة زه نگنه وفي الحقيقة ان قتار والله ويسي مقامان مختلفان يقترن أحدهما بالآخر اما الابتكار المزعوم للقبانجي يعود الى الثلاثينات من القرن الماضي وقد فاتحت الموضوع مع المرحوم القبانجي في زيارة خاصة له مع احد اساتذتي في الاعدادية فايد زياراته المتكررة الى كفري ولكنه لم يقر بامر الاستفادة من المقام الكردي المذكور ، في حين حدثني المطرب التركماني المرحوم شنه بربر نقلا عن عباس ممد فليح المؤذن في الجامع الكبير في كفري وقال ان القبانجي عندما زار المقرئ الكبير ملا اسماعيل الذي كان خطيبا واماما في الجامع الح على الملا ان يقرأ له مقاما غريبا وغير مألوفا في بغداد لكن الملا تجاهل الامر وعندما حان وقت صلاة العصر طلب الزائر ان يؤذن بدلا مني ففوافقت وعندما صعد المأذنة ارشدني ملا اسماعيل ان اتبعه خلسة لاني والكلام للملا اسماعيل سوف اقرأ مقام قتار قبل وقت الاذان بدقيقة ومن المحتمل ان يرمي نفسه ويصيبه مكروه ، وقد فعلت ما امرني الملا وفي الوقت الموعود بدا الملا يتمتم قصيدة دينية بمقام قتار الله ويسي فما كان من القبانجي الا ويقفز من مكانه فوجدني خلفه واحتضنته فشكرني وقال ابدأ بالاذان وانا ذاهب الى ملا اسماعيل وهكذا حرم السكان من سماع صوته ولكنه اخذ من الملا مقاما جديدا .
ومادمنا نتحدث عن مطربي المدينة يجب ان لا ننسى اسم حسن قره ميتي وهو من البيات وجد المطرب عدنان جاسم والملا رؤوف الذي اخذ منه المطرب الكردي الكبير علي مردان بعض المقامات ويقال ان المطربة صديقة الملاية ايضا من اصول كفراوية ، وحسين ناراس و والمطرب نجدت كفرلي الذي غنى مع المطرب الكبير ابراهيم طاطلي ساس فاستحسن ادائه .

واخــــــــــــيرا
هنالك الكثير ممن يجب ان يكتب عن مدينة كفري ولكننا نكتفي بهذا القدر غير اننا نضع نقاطا امام انظار المعنيين لتطوير المدينة التي ساهمت بكل جدارة في انجاز التحرير الجماهيري الذي انبثقت منه حكومة اقليم كوردستان وان تنظر اليها بعدالة عند الاعمار اسوة بمدن كوردستان الاخرى وان تلغى حصة الاسد التي منحت لمدن المسؤولين الكبار .
ا_ اعادة تشييد السد التاريخي في كفري لاعادة المجد الاخضر للمدينة التي فقدت بساتينها الغناءة بعد انخفاض مستوى النهر في كفري .
ب _ اعادة تشغيل منجم الفحم الحجري .
ج _ استثمار ابار النفط الموجودة في اطراف المدينة لتطوير المنطقة .
د _ اعادة تبليط الشوارع والطرقات وانشاء المجاري التي تفتقدها المدينة الحديثة بينما موقع المدينة التاريخي فيها شبكة مجاري متكاملة يعود تاريخها الى مئات الاعوام !
ه _ العناية بالمواقع الاثرية واعادة ترميم السوق المسقوف وسور المدينة التاريخي .
و _ انشاء معمل متطور للجص كي يساهم في تلبية الحاجة المحلية في المدينة والمدن الاخرى .
ز _ اقامة النصب التذكارية لرموز المدينة التاريخية وانشاء الحدائق العامة والمنتزهات وتشجير المدينة واطرافها.

 husin966@yahoo.com 

ده‌رئه‌نجام ؛

له‌ ئاكامى ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌دا كه‌ له‌سه‌ شارى كفرى له‌ نێوان ساڵانى 1918- 1921 ئه‌نجاممدا گه‌یشتمه‌ ئه‌و بۆچوون و رایه‌ كه‌ ده‌كرێ به‌م خاڵانه‌ى لاى خواره‌وه‌ ئاماژه‌ى بۆ بكه‌م ؛

1-         شارى كفرى به‌ درێژاى مێژوو شارێكى ئاوه‌دان بووه‌ و جێگاى دانیشتوانى كوردستان بووه‌ و بارودۆخى سیاسى جیا جیاى به‌خۆوه‌ بینیوه‌ و كاریگه‌رى له‌سه‌رمێژووه‌كه‌ى داناوه‌ ، ناوه‌كه‌ى به‌پێى بارودۆخ گۆڕانى به‌سه‌ردا هاتووه‌ .

2-         له‌ قۆناغ و سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كاندا ناوچه‌ى پێكدادان و شه‌ڕ و شۆڕ و له‌شكر كێشى هێزه‌ جیاجیاكانى ناوچه‌كه‌ بووه‌ و له‌ هه‌ندێك سه‌ر وه‌ختدا سه‌ربه‌خۆى خۆى هه‌بووه‌ .

3-         شوێنێكى سترایژى بووه‌ بۆ بۆ بازرگانى وگۆڕینه‌وه‌ى كاڵاكان وه‌به‌ستنه‌وه‌ى ناوچه‌كانى ده‌ووربه‌ر به‌یه‌كترى وه‌كو به‌غدا و سلێمانى و كه‌ركوك .

4-         له‌ رووى كارگێڕیه‌وه‌ هه‌میشه‌ وه‌كو قه‌زایه‌كى گرنگى لیواى كه‌ركوك ته‌ماشا كراوه‌ و هه‌رگیز لێى دانه‌بڕاوه‌ وه‌ كاتێك رژێمى پاشایه‌تى له‌ عێراقدا دامه‌زرا به‌ هه‌مان شێوه‌ قه‌زایه‌كى ئه‌و پارێزگایه‌ بوو .

5-         خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ ئاماده‌ باشیان هه‌بووه‌ بۆ رووبه‌روو بوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ داگیركه‌راندا وه‌ك له‌ شۆڕشى ( برایم خانى ده‌لۆ) دا زیاتر ڕه‌نگى دایه‌وه‌ .

6-         له‌ رووى ئابووریه‌وه‌ به‌هۆى بوونى كانزاوه‌ بایه‌خ و كرنگى خۆى هه‌بووه‌ وه‌ هاوكات له‌ رووى به‌رهه‌مى كشتوكاڵه‌وه‌ ناوچه‌یه‌ك بووه‌ بۆ دابین كردنى پێداویسیه‌كانى خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ .

7-         له‌ رووى رۆشنبیریه‌وه‌ ناوه‌ندێك بووه‌ بۆ به‌رز كردنه‌وه‌ى ئاستى رۆشنبیرى و هوشیارى خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ .

8-         له‌ گشت كاته‌كاندا ناوه‌ندێكى گرنگ و پڕ بایه‌خ بووه‌ بۆ كارگێڕى و به‌ڕێوه‌بردن و پانتایه‌كى فراوان له‌ سنورى گه‌رمیاندا هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و سنوره‌ له‌ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كاندا تووشى هه‌ڵكشان و داكشان بووه‌ .

9-         نه‌ته‌وه‌ى جیاوازو هۆزى جیا جیا له‌ناوچه‌كادا ده‌ژێن به‌شى باكور رۆژهه‌ڵات و رۆژئاواى ده‌وروو به‌رى شارى كفرى هه‌موویان كوردن به‌ڵام به‌شى باشورى ده‌وربه‌رى شار هه‌ندێ توركمان و هه‌ندێكیان عه‌ره‌بن پێكه‌وه‌ به‌ ئاشتى ژیاون .

سه‌رچاوه‌كان به‌زمانى كوردى:

  ــ احمد خواجه‌ ؛

1 – چیم دى- به‌رگى سێیه‌م – چاپخانه‌ى كامه‌ران – سلێمانى – ساڵى 1970 .

 ـ ئه‌حمه‌د باوه‌ڕ؛

2 – چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌ك له‌مێژووى هاوچه‌رخى كورد – زنجیره‌ كتێبى ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – سلیمانى 2004 .

ــ ئه‌حمه‌د حه‌مید گه‌رمكى ؛

3- شارى خورماتوو – كورته‌یه‌كى جوگرافى ، مێژووى ، ئیداریى نه‌ته‌وه‌ى – چاپخانه‌ى روون – سلێمانى – ساڵى 2005 .

ــ ئه‌مین قادر مینه‌ ؛

4 – ئه‌منى ستراتیجى عێراق و سێ كوچكه‌ى به‌عسیان : ته‌رحیل ته‌عریب ته‌بعیس – له‌بڵاوكراوه‌كانى سه‌نته‌رى لێكۆڵینه‌وه‌ى ستراتیجى كوردستان – سلێمانى – چاپى دووه‌م – ساڵى 1999 .

. پرۆفیسۆر جه‌مال نه‌به‌ز ؛

5– كوردانى سه‌رگردان و برا موسوڵمانه‌كانیان – وه‌رگێڕانى S.K – له‌ بڵاو كراوه‌كانى ناوه‌ندى راگه‌یاندنى كۆمه‌ڵه‌ى خوێندكارانى كوردستان – زستانى 1998 .

. دیڤید ماكداول ؛

6 – مێژووى هاوچه‌رخى كورد – وه‌رگێڕانى ئه‌بو به‌كر خۆشناو –چاپخانه‌ى روون – سلێمانى – به‌رگى یه‌كه‌م – كۆتایى 2002 .

ــ ره‌فیق حیلمى :

7ـ یاداشت – چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – چاپى سێیه‌م –ساڵى 2003. 

- سمكۆ به‌هرۆز محه‌مه‌د ( ئه‌ژى ) ؛

8– مێژووى سه‌رده‌مه‌ كارگێڕیى و به‌ڕێوه‌به‌رییه‌كانى پارێزگاى كه‌ركوك – چاپخانه‌ى شه‌هید ئازاد هه‌ورامى – چاپى یه‌كه‌م – پارێزگاى كه‌ركوك – ساڵى 2005 .

- سه‌رهه‌نگ عه‌بدولوه‌حید ؛

9- كورد و نیشتمانه‌كه‌ى -  سه‌لاحه‌ددینى عه‌باسى كردویه‌تى به‌ فارسى ئاكۆ غه‌ریب له‌ فارسیه‌وه‌ كردویه‌تى به‌ كوردى – چاپخانه‌ى خاك – ساڵى 2000

- سیسیل جۆن ئیدمۆندس ؛

10_ كورد تورك عه‌ره‌ب _ وه‌رگێڕانى حامید گه‌وهه‌رى –ده‌زگاى چاپ وبڵاوكردنه‌وه‌ى ئاراس هه‌ولێر ساڵى 2004 .

  ــ دۆكتۆر شاكر خه‌سباك ؛

11– كورد و مه‌سه‌له‌ى كورد- ئه‌مجه‌د شاكه‌لى كردوویه‌تى به‌كوردى – بنكه‌ى چاپه‌مه‌نى رۆژ سوید – ستۆكهۆڵم -1997 .

 ـ عبدالرحمن شرفكندى (هه‌ژار)؛

12– هه‌نبانه‌و بۆرینه‌ – فرهنگى كردى فارسى – مركز پخش مجتمع فرهنگى سروش – تهران-  یك جلدى – 1372فارسى  .

 ــ  د. عه‌بدوڵڵا غه‌فور ؛

13 – جوگرافیاى كوردستان – چاپخانه‌ى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ –كوردستان – هه‌ولێر – چاپى چواره‌م –2005 .

 - دكتور عه‌زیز شه‌مزینى ؛

14– جوڵانه‌وه‌ى رزگاريى نیشتمانيى كوردستان – وه‌رگێڕانى فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد– بڵاوكراوه‌كانى سه‌نته‌رى لێكۆڵینه‌وه‌ى ستراتیجى كوردستان- چاپى سێیه‌م  ساڵى 1998 . 

- عه‌لى سه‌یدۆ گه‌ورانى ؛

15– له‌ عه‌ممانه‌وه‌ بۆ ئامێدى گه‌شتێك به‌ كوردستانى باشووردا – وه‌رگێڕانى تالیب به‌رزنجى – ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – سلێمانى ساڵى 2000 .

- كریم زه‌ند ؛

16 – ره‌و – تۆمارى ته‌مه‌ن (5) – چاپه‌مه‌نى روون– كوردستان – سلێمانى – چاپى یه‌كه‌م – 2005 .

17– سوڕى ژیان – تۆمارى ته‌مه‌ن – ئه‌رشیف 4 – چاپخانه‌ى ژیر – كوردستان سلێمانى – ساڵى 2003 . 

كامه‌ران ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د ئه‌مین ( كامه‌ران منتك )؛

18– كوردستان له‌ نێوان ململانێى نێوده‌وڵه‌تى و ناوچه‌ییدا ( 1890-1932 ) – ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – ساڵى 2000 .

كلۆدیوس جیمس ریچ ؛

19– گه‌شتى ریچ بۆ كوردستان 1820- و : محه‌مه‌د حه‌مه‌ باقى – ئیران – ته‌ورێز – چاپى یه‌كه‌م – 1992 .

 ـ له‌تیف فاتح فه‌ره‌ج ؛

20- كورد و كه‌ركوك – ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – به‌رگى یه‌كه‌م – ساڵى 2002 .

 ــ مارك سایكس ؛

21 – هۆزه‌كانى كورد – به‌شى دووه‌م – وه‌رگێڕان و ئاماده‌كردنى حسین جاف- دارالحریه‌ للطباعه‌ – بغداد- 1992.

- محه‌مه‌د شاكه‌لى ؛

22– گه‌رمیان رابردووى نزیك و ئاینده‌ –لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كى مێژووى جوگرافى سیاسییه‌ –چاپخانه‌ى كارۆ- ساڵى 2003 .

ــ محه‌مه‌د مه‌ردۆخى ؛

23- مێژووى كورد و كوردستان – وه‌رگێڕانى عه‌بدول كه‌ریم محه‌مه‌د سه‌عید – چاپخانه‌ى اسعد – بغداد – ساڵى 1991 .

 ــ  مسته‌فا نه‌ریمان ؛ -

24- شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ 1920  – دار الحریه‌ للطباعه‌  –بغداد – ساڵى 1985 زاینى .

25- بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم – دار الحریه‌ للطباعه‌  –بغداد – ساڵى 1994  .

  – میر به‌سرى ؛

26 – ناودارانى كورد – له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ عه‌بدولخالق عه‌لادین كردویه‌تى به‌ كوردى – ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – سلێمانى – 2002  .

- نه‌وشێروان مسته‌فا ئه‌مین ؛

27- میرایه‌تى بابان له‌ نێوان به‌رداشى رۆم و عه‌جه‌م دا – چاپه‌مه‌نى خاك – سلیمانى چاپى دووه‌م – حوزه‌یرانى 1998.

 ـ دكتور نورى تاڵه‌بانى ؛

28– ناوچه‌ى كه‌ركووك هه‌وڵى گۆرینى بارى نه‌ته‌وه‌یى ئه‌م ناوچه‌یه‌ – وه‌رگێڕانى بۆ كوردى محه‌مه‌دى مه‌لا كه‌ریم – چاپخانه‌ى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ 2004 .

هادى ره‌شید به‌همه‌نى ؛

29 – په‌یامى هه‌ورامان – چاپخانه‌ى ژین –هه‌ولێر – چاپى یه‌كه‌م – 2001 ز – 2701 كوردى .

د. ولید حمدى ؛

30- كورد و كوردستان له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانى به‌ریتانیادا – و: موحه‌مه‌د نورى توفیق –چاپخانه‌ى ئۆفسێتى هه‌واڵ –سلێمانى – چاپى دووه‌م – 1999  .

یاسین صابر صالح ؛

31– ئینسایكڵۆپیدیاى گشتى – له‌ بڵاو كراوه‌كانى ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – سلێمانى – چاپى یه‌كه‌م – ساڵى 2005  .

سه‌رچاوه‌كان  به‌ زمانى عه‌ره‌بى ؛

 ـ ئازاد هیدایت حسن :

1– تصمیم خارطه‌ استعمالات الارچ فى مدینه‌ كفرى – دراسه‌ جغرافیه‌ بشریه‌ – رساله‌ ماجستیر غیر منشور – مقدمه‌ الى كلیه‌ التربیه‌ جامعه‌ موصل – سنه‌ 2005 .

 الدكتور جمال رشید احمد :

2 – دراسات فی بیلاد سوبارتو – من مطبوعات الامانه‌ العامه‌ للثقافه‌ و الشباب لمنطقه‌ كردستان – بغداد – 1984.

جمس بكنغهام:

3 -رحلتى الى العراق سنه‌ 1816 – ترجمه‌ طه التكریتى – مطبعه‌ اسعد-  بغداد – الجزء الأول – 1968 .

ــ الدكتور خلیل اسماعیل ؛

4- كركوك دراسات فى التكوین القومى للسكان – من منشورات جریده‌ میدیا – 1423ه -  2002م .

 - سهیل خورشید عزیز:

5- صفحات من تاریخ منطقه‌ كفرى – مركز ( ته‌ما )للطباعه‌ والنشر – السلیمانیه‌ – الطبعه‌ الاولى – 2002 .

 ــ عبدالرقیب یوسف :

6-حدود كردستان الجنوبیه‌ تاریخیا وجغرافیا خلال خمسه‌ الاف عام – الوزاره‌ الثقافه‌ والاعلام اقلیم كردستان ــ سلیمانیه‌- طبعه ‌الاولى- 2005 .

المحامى عباس العزاوى :

7 – عشائر العراق -2- الكردیه‌ – مطبعه‌ المعارف – بغداد – سنه‌ 1366ه – 1947م  .

-عبدالرزاق الحسنى :

8– العراق فى دورى الاحتلال والانتداب –مطبعه العرفان بصیدا –سوریه‌ – الجزء الاول- 1354 هجریه‌ -1935 میلادیه‌ .

 9 – الثوره‌ العراقیه‌ الكبرى – مطبعه‌ العرفان – صیدا – لبنان – الطبعه‌ الثالثه‌ – 1392ه- 1972م.  

د . عزیز الحاج :

10– القضیه‌ الكردیه‌ فى العشرینات –المؤسسه‌ العربیه‌ للدراسات والنشر – مطبعه‌ الانتصار- الطبعه‌ الثانیه‌ – بغداد – 1985    .

- الدكتور على الوردى :

11 – لمحات اجتماعیه‌ من تاریخ العراق الحدیث –حول الثوره‌ العشرین -  المكتبه‌ الوطنیه‌ – الجزء الخامس  -السنه‌ 1977 .

گه باقر وفۆاد سفر :

12– المرشد الى موطن الاثار والحضاره‌ – الرحله‌ الرابعه‌ – بغداد _كركوك_السلیمانیه‌ – اصدرتها مدیریه‌ الفنون والثقافه‌ الشعبیه‌ فی وزاره‌ الثقافه‌ والارشاد – بغداد – 1965 .

-فۆاد حمه‌ خورشید ؛

13- العشائر الكردیه‌ – ترجمه‌ و علق علیه‌ – فؤاد حمه‌ خورشید – مطبعه‌ ‌الحوادث – بغداد 1979.

 ــ الدكتور كمال مظهر أحمد :

14– الكرد والثوره‌ العشرین –مطبعه‌ المجمع العلمی الكردی – بغداد – 1978  .

15  – كردستان  فی سنوات الحرب العالمیه‌ الأولى – ترجمه‌ محمد الملا عبدا لكریم – مطبعه‌ المجمع العلمی الكردی – بغداد – 1977 .

16- دور الشعب الكردى فى ثوره‌ العشرین العراقیه‌ – مطبعه‌ الحوادث – بغداد – 1978  .

17 – ثوره‌ العشرین فی الاستشراق السوفیتی _ بغداد- مطبعه‌ الزمان – 1977 .

مكرم الطالبانى :

18 – ابراهیم خان ثائر من كردستان – مطبعه‌ اسعد –بغداد 1971.

گۆڤاره‌كان به‌ زمانى كوردى  ؛

ـ مه‌لا جه‌میل رۆژبه‌یانى ؛

1– مێژووى توركمان و تورك له‌كوردستانى خواروودا سه‌رژمێریان –كه‌ركوك 25 – گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى  وه‌رزییه‌  – ژماره‌ (1) – ساڵى حه‌وته‌م ، هاوینى (2005) –

- حه‌سه‌ن عه‌لى سه‌لیم و كه‌مال نورى مه‌عروف ؛

2-  تیشكێك بۆ سه‌ر گوندى كوڵه‌ جۆ و شوێنه‌واره‌كانى – گۆڤارى بانه‌ رۆژ– گۆڤارێكى رۆشنبیرى گشتیه‌ – كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى كه‌ركوك ده‌ریده‌كات -  ژماره‌ 21- ئابى 2005

 حه‌سه‌ن بارام ؛

3– له‌ یادى 85 ساڵه‌ى راپه‌ڕینه‌كه‌ى خورماتوودا – بانه‌رۆژ گۆڤارێكى روناكبیرى گشتیه‌ كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى كه‌ركوك ده‌ریده‌كات – ژماره‌ 21 ئابى 2005.

- سه‌باح ئارام ؛

4 – شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ و خوێندنه‌وه‌یه‌كى نوێ – هاوارى كه‌ركوك  –گۆڤارێكى سیاسى و رۆشنبیرى گشتییه‌ – ناوه‌ندى رۆشنبیریى كه‌ركوك ده‌رى ده‌كات – ژماره‌ (2)- كانونى یه‌كه‌م 1998 – 

5  – كفرى كۆنترین شارى ناوچه‌ى گه‌رمیان –  هاوارى كه‌ركوك -  ژماره‌ ( 1) – چاپخانه‌ى وه‌زاره‌تى رۆشنبیرى /هه‌ولێر – ئه‌یلولى 1998

شێرزاد هیدایه‌ت حه‌سه‌ن؛

6-  تێگه‌یشتنێكى نوێ بۆ شۆڕشه‌كه‌ى برایم خانى ده‌لۆ -رووناكبیر – گۆڤارێكى رووناكبیرى گشتییه‌ – ژماره‌ 10-11–

 ــ عومه‌ر عه‌لى شه‌ریف؛

7- هه‌ڵبژارده‌یه‌ك له‌ مێژووى ره‌سه‌نى شارى كفرى – بارش -گۆڤارێكى رۆشنبیرى گشتى وه‌رزییه‌ – ژماره‌ – 2- كانونى یه‌كه‌م- ساڵى 2000 –-  

مسته‌فا نه‌ریمان؛

8 – قه‌مه‌ر به‌گله‌ر ئه‌ڵماس – نه‌وشه‌فه‌ق – مانگانه‌یه‌كى رۆشنبیرییه‌ ده‌زگاى شه‌فه‌قى رۆشنبیرى له‌ كه‌ركوك ده‌رى ده‌كا – ژماره‌ (20) تشرینى دووه‌مى 2004

9- ئه‌دیبان و نووسه‌رانى كفرى و ده‌ورو پشتى – نه‌وشه‌فه‌ق – مانگانه‌یه‌كى رۆشنبیرییه‌ ده‌زگاى شه‌فه‌قى رۆشنبیرى له‌ كه‌ركوك ده‌رى ده‌كا – ژماره‌ (22) كانوونى دووه‌مى 2005

 – شێخ محه‌مه‌د شاكه‌لى ؛

10– بزوتنه‌وه‌ى رۆشنبیرى له‌ گه‌رمیان – بانه‌ رۆژ – گۆڤارێكى رۆشنبیرى گشتیه‌ – كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى كه‌ركوك ده‌ریده‌كات – ژماره‌ -11-تشرینى یه‌كه‌مى 2004

ــ د نورى تاڵه‌بانى ؛

11 – سیاسه‌تى گۆڕینى واقعى نه‌ته‌وه‌ى كه‌ركوك له‌ كۆنه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ – گۆڤارى كه‌ركوك گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى وه‌رزییه‌ – كۆمیته‌ى باڵاى ئاواره‌كان و كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى كۆمه‌ڵایه‌تى پارێزگاى كه‌ركوك به‌ هاوبه‌شى ده‌رى ده‌كات – ژماره‌ (1) ساڵى سێیه‌م – هاوینى 2001 

12- كه‌ركوكى چله‌كان یان كه‌ركوك له‌ كتێبه‌كه‌ى مه‌جید فه‌همى حه‌سه‌ن – كه‌ركوك گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى وه‌رزییه‌ – كۆمیته‌ى باڵاى ئاواره‌كان و كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى كۆمه‌ڵایه‌تى پارێزگاى كه‌ركوك به‌ هاوبه‌شى ده‌رى ده‌كات – ژماره‌ (1) ساڵى یه‌كه‌م – هاوینى 1999 –

گۆڤاره‌كان به‌زمانى عه‌ره‌بى ؛

ـ عمر علی شریف؛

1 – صفحات من التاریخ النضالى لأبنا الكورد و التركمان –   بارش – مجله‌ فصلیه‌ ثقافیه‌ عامه‌ – العدد 10 تشرین الاول -  2001   

2-  صفحات من التابیخ النضالى لأبناء گه‌رمیان (1915-1945)- گوڵان العربى –  مجله‌ شهریه‌ سیاسیه‌ ثقافه‌ عامه‌ _ العدد 39- السنه‌ الرابعه‌ – اب- 1999-

على پوینی – السوید :

3– المدائن العراقیه‌ … النشأه‌ والتسمیات – میزوبوتامیا – مجله‌ ثقافیه‌ دوریه‌ تعنی بالهویه‌ الوطنیه‌ صادره‌ عن مركز دراسات الامه‌ العراقیه‌– مطبعه‌ الایلاف – بغداد بارك السعدون – العدد ( 5-6 ) تموز 2005  

. مكرم سید احمد البرزنجى ؛

4– ابراهیم خان ثائر من كوردستان – گوڵان العربى –  مجله‌ شهریه‌ سیاسیه‌ ثقافه‌ عامه‌ _ العدد 32- السنه‌ الرابعه‌- كانون الثانى 1999-

رۆژنامه‌كان

حوسێن ئیسماعیل خان ده‌لۆ ؛

1– 22ى ئاب یه‌ك رۆژ و دوو دیرۆكى جیاواز له‌ ئه‌رشیفى شارى كفرى و له‌ شۆڕشى شۆڕشى برایم خانى ده‌لۆ و شۆڕشى مه‌زنى ئه‌یلولدا – رۆژنامه‌ى برایه‌تى – ژماره‌( 3467 ) – 22/8/2001  

 2-دۆزى نه‌ته‌وایه‌تى كورد و ستراتیجیه‌تى شۆڕشى مه‌زنى ئه‌یلول – رۆژنامه‌ى برایه‌تى -  ژماره‌ ( 3180) له‌ سێ شه‌ممه‌ 12/ 9/ 2000

 ــ ره‌فعه‌ت محمه‌د ؛

3– یه‌كه‌مین كۆنگره‌ى نه‌ته‌وه‌ى كورد – رۆژنامه‌ى كه‌ركوكى ئه‌مڕۆ –-هه‌فته‌نامه‌یه‌كى سیاسى روناكبیرى گشتییه‌ – كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى و كۆمه‌ڵایه‌تى كه‌ركوك ده‌ریده‌كات ژماره‌ ( 87)- 2 ى تشرینى یه‌كه‌م ساڵى 2005-

 ــ ئا : :محه‌مه‌د چیا ؛

4- شۆڕشه‌كه‌ى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ له‌ به‌ره‌ى كفرى دژ به‌ داگیركه‌ران –  یه‌كگرتوو- رۆژنامه‌یه‌كى هه‌فتانه‌یه‌(یه‌كگرتووى ئیسلامى كوردستان) به‌ كوردى و عه‌ربى ده‌رى ده‌كات _ ژماره‌ ( 301 ) –– هه‌ینى (18)ى جمادی الاولى 1421ك-  18/8/2000ز ساڵى حه‌وته‌م .

 . على حسین صالح :

5– كفرى بین عراقه‌ ماضیها وبؤس حاچرها ، بأنتضار مستقبل مزدهر _  الناقوس _ نصف شهریه‌ عامه‌ تصدرها عن صحیفه‌ ( زه‌نگ ) الكردیه‌ – العدد (5) -5 /3/ 2006 میلادى – 

چاوپێكه‌وتن ؛

1- چاوپێكه‌وتنى توێژه‌رله‌ رۆژى24/3/2006 به‌ به‌ڕێز ( ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د تۆفیق ) دانیشتوى سه‌رقه‌ڵا – له‌ دایك بووى ساڵى 1937 ، له‌ زمانى باوكیه‌وه‌ ده‌یگێڕایه‌وه‌ كه‌ باوكى یه‌كێك بووه‌ له‌ جه‌نگاوه‌رانى برایم خان ده‌لۆ .

2- چاوپێكه‌وتنى توێژه‌ر له‌ رۆژى 28/4/2006 به‌ به‌ڕێز (مه‌عسوم ئه‌نور مائى ) دانیشتوى پارێزگاى دهۆك – له‌ دایك بووى ساڵى 1939 .

به‌شێكه‌ له‌و لێكۆڵینه‌وه‌ى پێشكه‌شم كرد به‌ به‌شى مێژووى كۆلیجى ئه‌ده‌بیاتى زانكۆى سه‌لاحه‌دین .

 husin966@yahoo.com 

ته‌وه‌رى چواره‌م ؛ لایه‌نى سیاسى

أ – بارودۆخى كوردستان له‌سه‌روه‌ختى جه‌نگى یه‌كه‌مى جیهانیدا ؛

مێژووى شارستانیه‌ته‌كانى تازه‌ و بلۆك به‌ندى جیهان و ره‌نگدانه‌وه‌ى ئه‌و شێوه‌ى بنه‌ما ماتریالى و ژێرخانى كۆمه‌ڵگاى كوردى و ره‌وتى ئاڵو گۆڕى ناسروشتى ده‌روونى كۆمه‌ڵگاى كوردى ، كاردانه‌وه‌یه‌كى پێچه‌وانه‌ى له‌سه‌رخانى شۆڕش و راپه‌ڕین و به‌رنگاربوونه‌وه‌كانى گه‌لى كورددا ده‌بینن ، چونكه‌ شۆڕش و راپه‌رین له‌ ئه‌ستێره‌یه‌كى تره‌وه‌ دروست نابێت ، به‌ڵكو زاده‌ و هه‌ڵهێنجراوى ناوهه‌ناوى كۆمه‌ڵه‌ و دروست گوزارشت له‌ بارى ره‌نگدانه‌وه‌ى كێشه‌ و ناڕه‌زایه‌كانى كۆمه‌ڵگا ده‌كات 109. 

پاش سه‌ركه‌وتنى شۆڕشى ئۆكتۆبه‌ر گه‌لانى رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و نزیك به‌گه‌لى كوردیشه‌وه‌ بۆ به‌ ده‌ستهێنانى رزگارى و ئازادى كه‌وتنه‌ خۆ و دژى ئیمپریالیزم ، داگیركه‌ران و كۆنه‌ په‌رستان خه‌باتیان به‌رپا كرد و به‌ رقێكى ئه‌ستورتر بۆ پێشه‌وه‌ هه‌نگاویان نا 110 كارنامه‌ى خه‌باتكردن له‌ پێناو ئازادیدا بووه‌ میتۆدێك بۆ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ى كه‌ تاكو ئه‌ كاته‌ مافخوراو ژێر ده‌سته‌یى ووڵاتانى دیكه‌ بوون  . 

له‌ سه‌روه‌ختى جه‌نگى یه‌كه‌مى جیهانیدا ته‌رازووى جه‌نگ له‌ قازانجى هاوپه‌یمانان بوو بۆیه‌ رۆژ له‌دواى رۆژ هێزه‌كانیان له‌ پێشڕه‌وى كردندا بوو بۆ گرتنى رووبه‌رێكى زیاتر ، هێزه‌ ئینگلیزه‌كان كه‌ خه‌ریكى راونانى هێزه‌ شكاوه‌كانى دوژمن له‌ قه‌راخ دیجله‌ بوون ، گه‌یشتبوونه‌ ” قیاره‌” له‌ چل مایلى باشورى موسلأ . ئه‌و هێزانه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ر زنجیره‌ شارۆچكه‌یه‌كى نێوان شارى خانه‌قین و ئاڵتون كوپرى دا گرت . له‌نێوان ئه‌و شارۆچكانه‌دا ، كفرى له‌ 28ى ئاپریل ده‌ستى به‌سه‌ردا گیراو كه‌ركوك و شارۆچه‌كه‌كانى ده‌وربه‌رى له‌ 7ى مای كه‌ دواى  چۆڵكرابوونه‌وه‌ ، به‌ڵام سه‌ر له‌نوێ پێنج رۆژ به‌ر له‌ته‌واو بوونى شه‌ڕ  داگیركرانه‌وه‌ 111.

له‌ كاتێكدا توركه‌كان له‌ باكوره‌وه‌ سه‌ركه‌وتنیان وه‌ده‌ستهێنا ئینگلیزه‌كان هه‌وڵیاندا له‌ باشوره‌وه‌ شوێن پێیان له‌ق بكه‌ن بۆیه‌ ژنرالأ مارشاڵ هه‌وڵیدا هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ى دنسته‌رڤیل به‌هێز بكات چونكه‌ رێگاى نێوان هه‌مه‌دان و قه‌سرى شیرین بۆ به‌ریتانیه‌كان مه‌ترسیدار بوو ئه‌و پروپاگه‌ندانه‌ى ئه‌ڵمان و توركه‌كان له‌ نزیك كفرى ده‌یانكرد بۆ بزواندنى هۆزه‌كانى رۆژهه‌ڵات كاریگه‌ریان له‌ سه‌ر ئه‌و رێگایه‌ هه‌بوو بۆیه‌ ژنرالأ مارشاڵ بڕیارى دا هێزه‌كانى تورك له‌ قه‌ره‌ته‌په‌ و كفرى دوزخورماتوو ده‌رپه‌ڕێنى و ده‌ڤه‌ره‌كه‌ بن ده‌ست بكات 112.

یه‌كه‌مین جه‌نگى جیهان به‌ تێكشكانى ئه‌ڵمانیا و ده‌وڵه‌ته‌كانى محوه‌ر كۆتایى هات ، سه‌ڵته‌نه‌تى عوسمانى پارچه‌ پارچه‌ كرا و بریتانیا و فه‌ره‌نسا و ئه‌مه‌ریكا وه‌ك سێ ده‌وڵه‌تى زلهێزى دنیا له‌ مه‌یدانى جه‌نگه‌كه‌ ده‌رچوون و دنیایان به‌ گوێره‌ى قازنج و به‌رژوه‌نده‌یه‌ ئابورى ، سیاسى و سترایجیه‌كانى خۆیان سه‌رله‌ نوێ دابه‌شكرده‌وه‌ . شه‌ڕ وه‌ستانى مۆدروس كه‌له‌ 30-9-1918 مۆركرا مافى دا به‌ ده‌وڵه‌ته‌ سوێند خۆره‌كان هه‌ر شوێنێكى ستراتیجى ، كه‌ ئاسایشى سوێندخۆران بخاته‌ مه‌ترسیه‌وه‌ ، داگیرى بكه‌ن . هه‌ر به‌م پێیه‌ش هه‌ردوو ویلایه‌تى به‌سره‌ و به‌غدا درا به‌ بریتانیا به‌ڵام بریتانیا مرخى له‌ ویلایه‌تى موسلأ ( كوردستانى باشور ) خۆش كردبوو ، چونكه‌ ده‌یزانى ناوچه‌كه‌ بایه‌خێكى ئابوورى زۆرى هه‌یه‌ و خاوه‌ن پترۆڵێكى زۆره‌ ، بۆیه‌ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ى قۆسته‌وه‌ كه‌ فه‌ره‌نسا له‌ گێژه‌نگى هه‌ندێ ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌دا ده‌تلایه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى زۆر بۆ فه‌ره‌نسا بێنێ و ویلایه‌تى موسڵى لێ داببڕێ .

ئه‌وه‌ بوو له‌ 1-12-1918 دا لوید ژورژى سه‌ره‌ك وه‌زیرانى بریتانیا توانى كلیمانسۆى سه‌ره‌ك وه‌زیرانى فه‌ره‌نسا له‌خشته‌ به‌رێت كڵاوى له‌سه‌ر بكات و په‌یمانى سایكس بیكۆى پێبگۆرێ به‌ جۆرێكى وا كوردستانى باشور به‌ر بریتانیا بكه‌وێ 113.

  له‌ دواین ساڵى ئه‌م شه‌ڕه‌دا ئیتر پێى نابووه‌ ولایه‌تى (موسڵ )ه‌وه‌ ، له‌م ده‌وره‌دا له‌ رووى خراپه‌ و زوڵم و كرده‌وه‌ى ناره‌واى كاربه‌ده‌سته‌كانى حكومه‌تى عوسمانى و ناڕاستى و ناپاكى به‌شى زۆرى مه‌ئموره‌كانى عه‌سكه‌رى و مه‌ده‌نیه‌وه‌ خه‌ڵكى به‌ جارێك روویان له‌ حكومه‌ت وه‌رگێڕابوو ، جگه‌ له‌مه‌ش به‌ ناوى ( ئیعاشه‌ )ى له‌شكره‌وه‌ هه‌رچى خوارده‌مه‌نى و ئازوقه‌ى فه‌قیر و هه‌ژار هه‌بوو به‌ تایبه‌تى هى دێهاتى و لادێییه‌ به‌سته‌زمانه‌كان به‌بێ دوایهاتن و هه‌ر رۆژه‌ به‌ بیانویه‌ك ، واته‌ جارێك به‌ ناوى ( موبایعه‌) و گاهێك به‌ناوى ( ئیعانه‌ )وه‌ زه‌وت و تاڵان ده‌كران .

به‌شى زۆرى ئه‌مانه‌ ئه‌دزرا و له‌ناو كاربه‌ده‌ست و گه‌وره‌ بێمروه‌ت و ناپاكه‌كاندا به‌ش ئه‌كراو به‌شێكى زۆر كه‌مى ئه‌گه‌یشته‌ عه‌ماره‌كانى میرى كه‌ ئه‌درا به‌ سه‌ربازه‌كانى له‌شكر یا به‌ ژن و ماڵ و منداڵى مه‌ئموره‌كان و ئه‌و ئه‌فسه‌رانه‌ كه‌ خۆیان له‌ سه‌نگه‌ره‌كاندا سنگیان ئه‌نا به‌ به‌ر گولله‌وه‌ .

دیاره‌ ئه‌مه‌ش كه‌ڵكێكى ئه‌وتۆى نه‌ئه‌گرت و چ ئه‌هالى و چ سه‌ربازه‌كانى له‌شكر رۆژ له‌ دواى رۆژ ئه‌كه‌وتنه‌ حاڵى خراپتره‌وه‌ برسیتر و رووت و قوتتر ئه‌بون و ئینسانى زۆر دڵڕه‌قیش به‌زه‌ى پێیاندا ئه‌هاته‌وه‌ 114. 

  كورده‌كانیش وه‌ك گه‌لانى دیكه‌ى بنده‌ستى ده‌سته‌ڵاتدارێتى عوسمانى ، وه‌ك عه‌ره‌ب و ئه‌رمه‌ن ، ئاواتیان دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تێكى سه‌ربه‌خۆ بوو كه‌ هه‌موو پارچه‌كانى كوردستانى له‌ت له‌تكراو بگرێته‌وه‌ ، به‌ڵام ته‌ونى ته‌ڵه‌كه‌ و پیلانى كۆڵۆنیالیزمانه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان له‌بنه‌وه‌ ده‌یانچنى بۆ ئه‌وه‌ى گه‌لانى چه‌وساوه‌ بخه‌نه‌ داوه‌وه‌ ، ئه‌و ئاواتانه‌ى دامركانده‌وه‌ ئه‌ویش له‌پشتگیرى كردن له‌ به‌شینه‌وه‌ى كوردستان به‌سه‌ر سێ به‌شى گه‌وره‌دا ، به‌شێكى ئێرانى و یه‌كێكى توركى سێیه‌مى عێراقى سه‌ره‌ڕاى چه‌ند به‌شێكى بچووك له‌ ئه‌رمینیا و سوریا 115 . 

هێزه‌كانى به‌ریتانیا له‌ 31ى تشرینى یه‌كه‌مى 1918 دا هاتنه‌ ناو شارى كه‌ركوك سوپاى به‌ریتانیا ، كاتى خۆى ، له‌ 17 ئایارى 1918دا  به‌سه‌ركردایه‌تى ژنراڵ ( مارشاڵ ) ئه‌م شاره‌ى داگیر كردبوو به‌ڵام له‌ 27هه‌مان مانگدا چۆڵى كردوو پاشان له‌ دوا دواى تشرینى یه‌كه‌مى هه‌مان ساڵدا ، هه‌ر كه‌ په‌یمانى جه‌نگ وه‌ستاندنه‌ ناوبراوه‌كه‌ى مۆدرۆس مۆركرا، گه‌ڕایه‌وه‌ بۆى و داگیرى كرده‌وه‌116.

دواى بڕانه‌وه‌ى جه‌نگى یه‌كه‌مى جیهانى ئینگلیزه‌كان به‌رده‌وام بوون له‌ هه‌وڵ و ته‌قه‌لاكانیان تاكو به‌ ته‌واوى كوردستانى عێراق بخه‌نه‌ ژێر ركێفى خۆیانه‌وه‌ ، هێزێكى گه‌وره‌ى ئینگلیز له‌ كۆتایى حوزه‌یرانى ساڵى 1919 پێشڕه‌وى كرد به‌ره‌و ناوچه‌ى ده‌ربه‌ند* رۆیشتن وه‌ به‌جوڵه‌یه‌كى پێچ خواردوى گه‌وره‌ ئابڵۆقه‌ى شۆڕشگێڕانى دا، شێخ مه‌حمودى حه‌فید و هه‌ندێك له‌ هاوكارانى ده‌ستگیر كران به‌ ده‌ست به‌سه‌رى ره‌وانه‌ى به‌غداد كران و پاشتر سێخ مه‌حمود ره‌وانه‌ى هندستان كرا كه‌ به‌ شێوه‌ى دیلى تاكو ساڵى 1922 مایه‌وه‌117ئه‌مه‌ش به‌مه‌رامى دامركاندنه‌وه‌ى ئه‌و بزاف و جوڵانه‌وه‌ نه‌ته‌وایه‌تیانه‌ى كه‌ گه‌لى كورد بۆ به‌ چنگ خستنى خواسته‌ مرۆى و نه‌ته‌وایه‌تیه‌كانى تێده‌كۆشا تاكو ته‌گه‌ره‌ له‌ ره‌وتى ئه‌و كاروانه‌ سه‌ربه‌خۆیخوازه‌ بده‌ن  . 

ب -هه‌ڵس و كه‌وتى داگیركه‌ران له‌كفریدا :

سوپاى به‌ریتانى له‌ به‌ره‌كانى باكورى رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ پێشڕه‌ویه‌كى به‌رچاوى كرد و توانیان له‌ رۆژى بیست و هه‌شتى نیسانى ساڵى 1918 بچنه‌ ناو شارى كفریه‌وه‌ وه‌ پاش رۆژێك توانیان شارى دووز خورماتوو داگیربكه‌ن . پاش داگیر كردنى كفرى ئینگلیزه‌كان بانگه‌شه‌ى ئه‌ویان ده‌كرد كه‌ په‌یوه‌ندى له‌گه‌ڵ هه‌ندێك كه‌سایه‌تییه‌ ناسراوه‌كانى كه‌ركوك و سلێمانى بكه‌ن 118. 

ئینگلیزه‌كان له‌سه‌روه‌ختى داگیر كردنى كوردستاندا شارى كفرییان كردبووه‌ مه‌ڵبه‌ندێكى چه‌وساندنه‌وه‌ و ئازاردانى خه‌ڵكى و باج و بێگارێكى زۆریان خستبووه‌ سه‌رشانى خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ ، له‌ ئه‌نجامى ئه‌مه‌دا خه‌ڵكى سكاڵاى خۆیان برده‌ لاى برایم خانى ده‌لۆ بۆ سه‌رزنشت و ئامۆژگارى كردنى جێگرى حاكمى سیاسى به‌ریتانیا و ده‌ست و پَیوه‌نده‌كانى ، چه‌ند جارێك ده‌نگى ناڕه‌زاى خه‌ڵكى به‌ (سلمۆن)ى به‌رپرسى ناوچه‌كه‌ راگه‌یه‌ندرا ، به‌ڵام بێهوده‌ بوو ، چونكه‌ ئه‌وان بۆ مژینى شیله‌ى گیانى خه‌ڵكى و دزینى سه‌روه‌ت و سامانى كوردستان هاتبوون بۆیه‌ بێ به‌زه‌یان ده‌هاتنه‌ وێزه‌ى دانیشتوانى ناوچه‌كه‌ 119. 

به‌ریتانیا پاش گه‌یشتنى به‌ ناوچه‌كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ كارى كردووه‌ كه‌ ده‌ڵێ ( په‌رتكه‌ و زاڵبه‌ ) بۆیه‌ له‌نێو عه‌شیره‌ته‌كاندا ویستویه‌تى هه‌ندێك وه‌ك دوژمن و هه‌ندێك وه‌ك دۆست نیشان بدات 120 ، به‌م سیاسه‌ته‌ش توانى هه‌ندێك كه‌س بۆ لاى خۆى رابكێشێ و بیكات به‌ دار ده‌ست و ده‌سكه‌لاى خۆى تاكو پایه‌كانى ده‌سه‌ڵاتى خۆى له‌ ناوچه‌كدا بچه‌قێنێ و نه‌یاره‌كانى خۆى پێ سه‌ركوت بكات ، هه‌وڵى حه‌مید به‌گ تاڵه‌بانى بۆ كارا كردنى ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندى به‌ریتانیا له‌ سنورى كفرییدا دیار بوو121.

 ئینگلیزه‌كان پاش داگیركردنى ( كفرى ) سه‌ربازگه‌یه‌كیان له‌نێوان ( ئه‌سكى كفرى ) و ( كنگربان) دا دامه‌زراند ، هێزى سه‌ره‌كیان له‌وێ جێگیر كرد ، (ج.ئیج. سالمۆن) كرا به‌ جێگرى حاكمى سیاسى ، ( سارجن مێجر) جووله‌كه‌یه‌كى بریتانى بوو هه‌میشه‌ كوته‌كێكى به‌ده‌سته‌وه‌ بوو له‌به‌ر ئه‌مه‌ به‌ ( ئه‌بو چۆماغ ) له‌ نێو خه‌ڵكیدا ناوبانگى ده‌ركردبوو ، یاریده‌ده‌رى ( سالمۆن ) بوو ، دووه‌میان ئه‌فسه‌رێكى تر بوو ساچمه‌ زه‌نێكى به‌شانه‌وه‌ بوو به‌ بیانوى سه‌گ كوشتنه‌وه‌ به‌ كوچه‌ و كۆڵانه‌كانى ناو شاردا ئه‌سوڕایه‌وه‌ ، هه‌ردوو ئه‌فسه‌ره‌كه‌ له‌ وه‌خت و ناوه‌ختدا به‌ ناوشاردا ده‌سوڕانه‌وه‌ ، ئه‌گه‌ر یه‌كێكیان له‌سه‌ر جۆگه‌ ئاوه‌كه‌ى كفرى چاو پێبكه‌وتایه‌ ده‌ست نوێژ ئه‌شوا، ئه‌وا دایان ئه‌پڵۆسى ، به‌سه‌ر منداڵ و ئافره‌تیشا ئه‌یان شاخاند گوایه‌ ئاوى جۆگه‌كه‌یان لێخن كردووه‌ ، له‌ناو بازاڕدا ئه‌بوایه‌ خه‌ڵك له‌به‌ریان هه‌ڵسێ ، دانیشتوانى شار له‌كارو كرده‌وه‌ى پیاوه‌كانى ( سالمۆن ) زۆر دڵ په‌ست بوون  122. 

پاشاگه‌ردانى و سه‌ركوتكردنى بێ چه‌ندو چونى كورد له‌لایه‌ن چه‌وسێنه‌ران و داگیركه‌رانه‌وه‌ جێگاى نه‌فره‌تى زۆرترى كورد بوو پاشان بووه‌ هه‌وێنى راپه‌ڕین و جوڵانه‌وه‌ى چه‌كدارى له‌ سه‌رانسه‌رى كوردستاندا ، جوتیاران باجیان نه‌ به‌ ده‌وڵه‌ت و نه‌ به‌ده‌ره‌به‌گه‌كان ده‌دا و سه‌رئه‌نجام ناكۆكیه‌كانى نێوان جوتیاران و ده‌ره‌به‌گه‌كان و نێوان داگیركه‌ران گه‌یشتنه‌ پله‌ى پێكاهه‌ڵپژانى چه‌كدارانه‌ . له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌و قۆناغه‌دا شۆڕش و جوڵانه‌وه‌ى جوتیارى سه‌رتا سه‌رى كوردستانى ته‌نیوه‌ته‌وه‌123 . 

جوتیاره‌كانى گونده‌كانى فكه‌ و عین شكور و زه‌رداو و جباره‌ كه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ باشور و رۆژئاوایى كفرىیه‌وه‌ چوونه‌ پاڵ شۆڕش و زنجیره‌یه‌ك هێرشیان رێكخست بۆ سه‌ر ئه‌و كۆمه‌ك و هاوكاریانه‌ى كه‌ بۆ ئینگلیزه‌كان ده‌گوێزرانه‌وه‌ بۆ كنگربان به‌ هۆى هێڵى ئاسنینه‌وه‌ ئه‌م هێرشكاریانه‌ بووه‌ هۆى په‌كخستنى گه‌یاندنى كۆمه‌كه‌كان و تێكدانى هێڵه‌ ئاسنینه‌كان له‌ زۆر جێگا ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆكارێك كه‌ رێگاى نێوان كه‌ركوك و خانه‌قین ئاساى نه‌بێت به‌ پێى ستایشى فه‌رمانده‌ى گشتى هێزه‌كانى داگیركارى أ . هالدین 124.

ج -جموجوڵى سیاسى له‌ناوچه‌كه‌دا :

گه‌لى كورد به‌ درێژاى مێژووى ژێرده‌سته‌ى و داگیركردنى كوردستان خه‌بات و كۆششى  كردووه‌ تاكو له‌ ژێر ده‌ستى رزگارى بێت ، له‌شۆڕشى 1920 دا هه‌ردوو ناوچه‌كه‌ و به‌تایبه‌تى خانه‌قین و ( كفرى و خورماتوو ) یش له‌ خه‌باتى سیاسى و چه‌كدارى و بواره‌ جیاوازه‌كانى دیكه‌ى تێكۆشاندا هاوسه‌نگه‌ر بوون و هاوكارى یه‌كتریان كردووه‌ 125. 

 شاره‌زایان دووپاتى ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ رێكه‌وتنیكى پێش وه‌خت هه‌بوو له‌ نێوان ئیبراهیم خان ده‌لۆ له‌ كفرى و خورشید به‌گ ده‌لۆ له‌ خانه‌قین و ره‌فعه‌ت ئیسماعیل به‌گ داوده‌ له‌ دوزخورماتوو و دواتر شۆڕشیان دژ به‌ داگیركه‌ران راگه‌یاند 126.

له‌و ده‌مه‌دا له‌ ساڵى 1920 هه‌ردوو كه‌ڵه‌ پیاوى ناوچه‌ى گه‌رمیان ئیبراهیم خانى ده‌لۆ و ره‌فعه‌ت سمایل به‌گى داوده‌ كه‌وتنه‌ دانوستاندن بیرو را گۆڕینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵگیرساندنه‌وه‌ى شۆڕشى چه‌كدارى له‌ناوچه‌كانى خورماتوو كفرى و خانه‌قین و ناوچه‌كانى ترى ده‌وروبه‌ر 127 رووداوه‌كانى شۆڕشى ( فوراتى ناوه‌ڕاست ) گه‌یشته‌ سه‌ركرده‌ و خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ به‌وه‌ى چۆن داگیركارى بریتانیا به‌ره‌و نه‌مان ده‌چێت به‌ هه‌نگاوى خێرا ، ئه‌و كاره‌ له‌بیر و هۆشیاندا چه‌سپا كه‌ ده‌بێت روو به‌رووى داگیركاى بوه‌ستن بۆ رزگار بوونیان له‌ چه‌وساندنه‌وه‌ 128 ، له‌مانگى ئابدا وه‌ پاش گواستنه‌وه‌ى بڵێسه‌ى شۆڕش بۆ ناوچه‌كانى ( دیاله‌ ) هۆزه‌ كوردیه‌كانى خانه‌قین و كفرى راپه‌ڕین ، له‌وانه‌ هۆزى ده‌لۆ و به‌شێك له‌ هۆزى جاف ڕاپه‌ڕین به‌ سه‌رۆكایه‌تى ابراهیم خان و ویسى به‌گ ، توانیان شارى كفرى رزگار بكه‌ن  وه‌ ئه‌و رووداوانه‌ بووه‌ هۆى كوشتنى حاكمى سیاسى شاره‌كه‌ كه‌ ناووى كاپتن سالمون (  Salmon G.H.) بوو129 ، له‌ گه‌رمه‌ى شۆڕشه‌كه‌دا به‌ دیلى به‌ر ده‌ستى شۆڕشگێڕان كه‌وتبوو ماوه‌ى چه‌ند رۆژێك له‌ گوندى ( هه‌یه‌ره‌كه‌ل ) له‌ زینداندا مایه‌وه‌ و پاشتر گواستیانه‌وه‌ بۆ زیندانى شۆڕشگێڕان له‌ كفرى . 

له‌ ئه‌نجامى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى ئیمپراتۆریه‌تى عوسمانیدا، عێراق و باشورى كوردستان كه‌وته‌ ژێر راسپارده‌ى ( الانتداب)ى ئینگلیزه‌وه‌ ، بۆیه‌ ئه‌و ده‌م وه‌ك به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌و داگیركاریه‌ زۆربه‌ى ناوچه‌كانى عێراق و كوردستان راپه‌رین و جوڵانه‌وه‌ى چه‌كداریان به‌خۆوه‌ بینى به‌ ئامانجى ده‌رپه‌راندنى هێزى بیانى . له‌و كاته‌دا باشورى كوردستان چه‌ندین راپه‌رین و به‌ره‌نگار بوونه‌وه‌ى به‌خۆوه‌ بینى به‌هیواى سه‌ندنه‌وه‌ى مافه‌كانى گه‌لى كورد . ئه‌وه‌بوو له‌و هه‌لومه‌رجه‌دا ناوچه‌كانى خورماتوو كفرى و خانه‌قین به‌ هاو به‌شى چه‌ندین جموجوڵى چه‌كداریان نواند130.

بڕیاره‌كانى سان ریمۆ كه‌ له‌ 25نیسانى 1920 له‌ ئه‌وروپا راگه‌یه‌ندرا ، كه‌تێیدا هاتبوو عێراق و فه‌له‌ستین له‌ژێر ماندیه‌تى بریتانیا و سوریا و لوبنان له‌ ژێر ماندیه‌تى فه‌ره‌نسا دا بێت ئه‌م بڕیارانه‌ له‌ 1ى ئایار گه‌یشتنه‌ ( ویلسۆن ) ، ویلسۆنیش ئه‌و له‌ عێراقدا بڵاوى كرده‌وه‌ له‌گه‌ڵ راگه‌یاندراوێكى گشتیدا كه‌ شرۆڤه‌ى ماندیه‌تى بۆ خه‌ڵكى ده‌كرد و خوشه‌ویستى ده‌كرد له‌ دڵیاندا 131. 

سه‌ربارى سه‌رنه‌كه‌وتنى شۆڕشى بیست ، دواى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌لایه‌ن داگیركه‌رانه‌وه‌ به‌هێز سه‌ركوتكرا ، بریتانیه‌كان هه‌وڵیاندا سیمایه‌كى سه‌ربه‌خۆیانه‌ به‌ عێراق ببه‌خشن به‌ پێكهێنانى حكومه‌تێكى كاتى له‌ عێراقدا وه‌ ئاماده‌ باشیان كرد بۆ دامه‌زراندنى شایه‌كى عه‌ره‌بى له‌ عێراقدا له‌ ژێر سێبه‌رى ماندیه‌ت ( الانتداب) دا . یه‌كه‌م ئه‌نجومه‌نى وه‌زیرانى عێراقى له‌ 25 تشرینى یه‌كه‌م 1920 پێكهات به‌ سه‌رۆكایه‌تى نه‌قیب ئه‌شرافى به‌غداد عبدالرحمن نه‌قیب له‌ژێر چاودێرى مه‌ندوبى سامى بریتانیا ( سیر برسى كۆكس ) . وه‌ ئینگلیز پارێزگارى له‌ ناوچه‌ كوردیه‌كان بكات به‌ شێوه‌ى راسته‌وخۆ له‌ ژێر چاودێریاندا بێت 132. 

 د- گرنگى شۆڕشى برایم خانى ده‌لۆ له‌ناوچه‌كه‌دا ؛

یه‌كێك له‌و شۆڕشه‌ كوردیانه‌ى كه‌له‌ كوردستاندا و له‌ ناوچه‌ى كفرى هه‌ڵگیرسا هاوكات بوو له‌ گه‌ڵ شۆڕشه‌كانى تر له‌و سه‌رده‌مه‌دا دژ به‌ ئینگلیز به‌رپا كرا بوو شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ بوو كه‌ توانى بۆ ماوه‌ى مانگێك و سێ رۆژ سوپاى ئینگلیز له‌و ناوچه‌یه‌ وه‌ده‌ر بنێت133.

شۆڕشگێڕان ئاڵاى بریتانیان هێنایه‌ خواره‌وه‌ و له‌ ناو خوشى وشادى جه‌ماوه‌ردا كۆتایى هێنان به‌ ده‌سه‌ڵاتى داگیركارى راگه‌یه‌ندرا ، حكومه‌تێكى كاتى پێكهێنرا به‌ سه‌رۆكایه‌تى ابراهیم خان و ئه‌ندامیه‌تى اكبر خان براى و وه‌یسى به‌گ ده‌لۆ و حه‌مه‌جان رۆغزاى و حاجى محه‌مه‌د ته‌رخانى و حمید عبدالرحمن كارێزى كه‌ پاشتر له‌كاتى به‌ره‌نگاریكردندا له‌ یه‌كه‌م رووبه‌روو بوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ ئینگلیزدا شه‌هید بوو ، باردۆخى فه‌رمانگه‌كان رێكخرایه‌وه‌ و ئاڵو وێركردن به‌ دراوى روپیه‌ى هیندى قه‌ده‌غه‌ كرا و به‌شێوه‌یه‌كى كاتى دراوى عوسمانى له‌ بازاڕدا مامه‌ڵه‌ى پێده‌كرا و شۆڕشگێڕان هه‌ڵسان به‌ دابه‌شكردنى ئه‌و شتومه‌كانه‌ى كه‌ له‌ كۆگاكانى ئینگلیزدا كۆكرابوونه‌وه‌ كه‌ره‌سته‌ سه‌ره‌تایه‌كان وه‌كو دانه‌وێڵه‌ و شه‌كرو چا به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا134. سه‌رهه‌ڵدان و رابوونه‌كه‌ى برایم خانى ده‌لۆ و هۆزه‌كه‌ى له‌ 22 ئابدا به‌ هاوكارى  رۆڵه‌كانى هۆزى جاف ، و پشتگیرى و پشتیوانى رۆڵه‌ شۆڕشگیڕه‌كانى كورد و توركمانى ناوچه‌ى كفرى  ئه‌وانه‌ى هیوا و په‌یامى رزگاریان پێبوو دژ به‌ داگیركه‌رانى ئیستعمار .  سالمۆن  هه‌ندێك له‌ ناودارانى ناوچه‌كه‌ى بانگهێشت كرد بۆ دامركاندنه‌وه‌ى شۆڕشه‌كه‌ و ره‌وانه‌ى لاى برایم خان و هاوڕێ شۆڕشگێره‌كانى كرد كه‌ سه‌ركه‌وتبوونه‌ سه‌ر چیاى باوه‌ شاسوار كه‌ به‌سه‌ر كفریدا ده‌ڕوانێت به‌ مه‌رامى ده‌ست به‌رداربوونیان له‌ شۆڕش و راپه‌رین به‌ڵام دواكه‌یان جێ به‌جێ نه‌كرا و سالمۆن وه‌ك ده‌ست به‌سه‌رێك له‌لایان مایه‌وه‌ 135.

ه- رزگار كردنى كفرى و پلانه‌كانى شۆڕش ؛

له‌ پاش وه‌ده‌رنانى هێزه‌كانى بریتانیا له‌ شارى كفرى و كونترۆڵ كردنى له‌لایه‌ن شۆڕشگێڕانه‌وه‌ له‌ ماوه‌ى ئه‌و چه‌ند رۆژه‌دا به‌ سه‌رۆكایه‌تى ابراهیم خان شۆڕشگێڕان توانیان ئیداره‌یه‌ك رێكبخه‌ن كه‌ به‌ڕێكخستنى چاودێرى و حه‌ره‌سى شه‌و و رۆژ له‌ شاره‌كه‌دا وه‌ توانیان ئه‌من وئاسایش له‌ شاره‌كه‌دا سه‌قامگیر بكه‌ن و رێگایان نه‌دا كه‌س سته‌م و ئازارى كه‌س بدات به‌ پێوه‌رى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ 136 ، ئه‌مه‌ش مه‌غزا و ره‌هه‌ندى ئیداره‌یه‌كى خۆجیه‌تى هه‌بوو له‌ ناوچه‌كه‌دا .

له‌ كاتى دانوسان و گفتوگۆكانى نێوان شۆڕشگێڕان و بریتانیا یه‌كێك له‌ داواكاریه‌كانى راپه‌رینه‌كه‌ى برایم خانى ده‌لۆ ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ پێویسته‌ ( ده‌ست به‌جێ و به‌په‌له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى ئینگلیز شێخ محمودى حه‌فید له‌ دووره‌ وڵاتى بگه‌ڕێننه‌وه‌ و له‌ دیلى رزگارى بكه‌ن و بیكه‌ن به‌ حوكمدارى كورستان ) 137، ئه‌و داواكاریانه‌ ئه‌وه‌ى خسته‌ روو كه‌ گه‌لى كورد به‌ ده‌ستگیر كردنى شێخ مه‌حمود ده‌ستبه‌ردارى شۆڕش و راپه‌ڕین و یاخى بوون نابێت .

و- بارودۆخى ناوچه‌كه‌ پاش شۆڕش؛

سه‌ربارى به‌رده‌وامبوونى ئه‌و ئاماده‌باشیه‌ و فیداكاریه‌ى شۆڕشگێڕان به‌ڵام نه‌یانتوانى پارێزگارى له‌ شارى كفرى بكه‌ن ئینگلیز جارێكى دیكه‌ شاره‌كه‌ى داگیر كرده‌وه‌ له‌ 30 ئابى  1920 138، بێ به‌زیانه‌ كه‌وتنه‌ وێزه‌ى دانیشتوانى شار و ده‌ورووبه‌ره‌كه‌ى كه‌ ده‌یانویست تۆڵه‌ى خویان له‌ خه‌ڵكه‌كه‌ بكه‌نه‌وه‌ ، ئینگلیز كه‌ هاتنه‌ شاره‌وه‌ زوڵم و زۆردارییه‌كى زۆریان كرد و غه‌رامه‌ى په‌نجا هه‌زار روپیه‌ و پێنج سه‌د تفه‌نگیان خسته‌ سه‌ر شاره‌كه‌ بۆ ماوه‌ى یه‌ك هه‌فته‌ بدرێته‌ ئینگلیز و هه‌موو ئاوایه‌كانى ده‌لۆیان تاڵان كرد و ئاگریان تێبه‌ردا ته‌نانه‌ت ئه‌و چاڵه‌ گه‌نمانه‌ى كه‌ جوتیاره‌كان بۆ رۆژى برسێتى هه‌ڵیان گرتبوو ده‌ریان هێنا و بردیان هه‌ر به‌مه‌ نه‌وه‌ستان چونكه‌ ئینگلیز خه‌ڵاتێكى زۆرى دیارى كردبوو بۆ ئه‌و كه‌سه‌ى برایم خانى ده‌لۆ بگرێت یان بیكوژێت رۆژ به‌ رۆژ به‌ دواى برایم خانه‌وه‌ بوون تاكو سێ مانگ و نیو زیاتر برایم خان ده‌لۆ دژى ئینگلیز وه‌ستاو و جه‌نگا و هه‌ر رۆژى زیانێكى له‌ ئینگلیز ئه‌دا تا له‌ ناو هوزى به‌یات له‌ ئاواى ته‌ل شه‌ره‌ف له‌ ماڵى سه‌ره‌ك هۆزى ده‌لالۆ * ( محه‌مه‌د حسون ) كۆچى دواى كرد به‌ نه‌خۆشیه‌كى سه‌خت ئه‌و دڵه‌ گه‌وره‌یه‌ى له‌ لێدان كه‌وت . 

 وه‌سیه‌تى برایم خانى ده‌لۆ له‌ دواى مردنى گۆڕه‌كه‌ى له‌سه‌ر چیاى حه‌مرین بێت ئه‌وه‌ ئه‌گه‌یه‌نێ كه‌ نامه‌یه‌ك بێت بۆ هه‌موو جیهان كه‌ حه‌مرین سنورى كوردستانه‌ و ئه‌م گۆڕى قاره‌مانى كورده‌ باشترین به‌ڵگه‌یه‌139، هه‌وڵدانى به‌ریتانیه‌كان بۆ ده‌ستگیر كردنى برایم خان به‌رده‌وام بوو تاكو ئه‌و ڕاده‌یه‌ى كه‌ پاره‌یه‌كى زۆر ته‌رخان كرابوو كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ مردوویش بێت به‌ر ده‌ستیان بكه‌وێت ، دوژمن نه‌ به‌ زیندووى نه‌ به‌ مردووى ، ته‌نانه‌ت ته‌رمه‌كه‌شیان ده‌ست نه‌كه‌وت 140.

 پاش شكستى شۆڕشه‌كه‌ هێزه‌كانى بریتانیا به‌ فه‌رمانده‌ى میجه‌ر (لۆنگریك)  هاتنه‌ شاره‌وه‌ و ( لۆنگریك) پیاوانى وه‌ك ( بهجت بابان و جمیل بابان *و سه‌عید وه‌نداوى و محسن ئاغا و عومه‌ر ئاغا ) ى كۆكردنه‌وه‌ له‌ سه‌راى حكومه‌ت و تكاى لێكردن بگه‌ڕێن به‌دواى حاكمى كوژراودا بۆ ئه‌وه‌ى ته‌رمه‌كه‌ى ده‌ستیان كه‌وێت 141.

له‌ سه‌رئه‌نجامى ئه‌م شۆڕشه‌ فڕۆكه‌كانى به‌ریتانیا ئاواییه‌كانى ده‌لۆ ( كارێز ، سه‌رقه‌ڵا ، سه‌ى جه‌ژنى ، ئاوایى برایم خان ، گلابات ) یان بۆمباباران كرد ، ده‌لۆكانى ناوشاریش گیران و ماڵیان تاڵان كرا142.

له‌ كاتى بۆردمان كردنى سه‌رقه‌ڵا دا یه‌كێك له‌ فڕۆكه‌كان چه‌ند ئاگادارینامه‌یه‌ك فڕى ده‌داته‌ خواره‌وه‌ كه‌ له‌ و سه‌رده‌مه‌دا خوێنده‌وار كه‌م بووه‌ ده‌یبه‌نه‌ لاى مه‌لاى گونده‌كه‌* بۆ ئه‌وه‌ى بزانن ئه‌مه‌ چى تێدا نوسراوه‌ تێیدا نوسرابوو ئه‌گه‌ ئێره‌ گیله‌ جاڕ** نییه‌ هه‌رماڵێك ئاڵایه‌كى سپى هه‌ڵ بكات به‌ڵام مه‌لا ده‌ڵێت : (نابێت كه‌س ئه‌و ئاڵایه‌ هه‌ڵ بكات چونكه‌ ته‌سلیم بوونمانه‌ به‌ داگیركار و كافر ) بۆیه‌ فڕوكه‌كان سه‌رقه‌ڵایان بۆردمان كرد و له‌ ئاكامدا چوار كه‌س شه‌هید بوون له‌ خه‌ڵكى سه‌رقه‌ڵا  143.

  په‌راوێزه‌كان :-

109- حوسێن ئیسماعیل خان – دۆزى نه‌ته‌وایه‌تى كورد و ستراتیجیه‌تى شۆڕشى مه‌زنى ئه‌یلول – رۆژنامه‌ى برایه‌تى -  ژماره‌ ( 3180) له‌ سێ شه‌ممه‌ 12/ 9/ 2000 .

110- دكتور عه‌زیز شه‌مزینى – جوڵانه‌وه‌ى رزگاریى نیشتمانیى كوردستان – وه‌رگێڕانى فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد– بڵاوكراوه‌كانى سه‌نته‌رى لێكۆڵینه‌وه‌ى ستراتیجى كوردستان  – چ 3 – ساڵى 1998- ل104 .

111- سیسیل جۆن ئیدمۆندس – س.پ -  ل54   .

112-  كامه‌ران ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د ئه‌مین ( كامه‌ران منتك ) – كوردستان له‌ نێوان ململانێَى نێوده‌وڵه‌تى و ناوچه‌ییدا ( 1890-1932 ) – ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – ساڵى 2000 – ل 110 .

113- ره‌فیق حیلمى ـ یاداشت – چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – چاپى سێیه‌م –ساڵى 2003- ل26

114- ئه‌مین قادر مینه‌ – ئه‌منى ستراتیجى عێراق و سێ كوچكه‌ى به‌عسیان : ته‌رحیل ته‌عریب ته‌بعیس – له‌بڵاوكراوه‌كانى سه‌نته‌رى لێكۆڵینه‌وه‌ى ستراتیجى كوردستان – سلێمانى چاپى دووه‌م – ساڵى 1999 – ل80-81 .

115- دكتۆر شاكر خه‌سباك – كورد و مه‌سه‌له‌ى كورد- ئه‌مجه‌د شاكه‌لى كردوویه‌ به‌كوردى – بنكه‌ى چاپه‌مه‌نى رۆژ سوید – ستۆكهۆڵم -1997 – ل91 .

116- دكتور نورى تاڵه‌بانى – ناوچه‌ى كه‌ركووك هه‌وڵى گۆرینى بارى نه‌ته‌وه‌ى   – س . پ  – ل47.

*- مه‌به‌ست له‌ ده‌ربه‌ندى بازیانه‌ . توێژه‌ر.

117–عبدالرزاق الحسنى – العراق فى دورى الاحتلال والانتداب –مگبعه‌العرفان بصیدا –سوریه‌- الجزء الاول- – 1354 هجریه‌ -1935 میلادیه‌ –ص301 .

118– الدكتور كمال مڤهر احمد – كردستان  فی سنوات الحرب العالمیه‌ الأولى – ترجمه‌ محمد الملا عبدا لكریم – مگبعه‌ المجمع العلمی الكردی – بغداد – 1977- ص 185و 186 .

119- حوسێن ئیسماعیل خان ده‌لۆ – 22ى ئاب یه‌ك رۆژ و دوو دیرۆكى جیاواز له‌ ئه‌رشیفى شارى كفرى و له‌ شۆڕشى شۆڕشى برایم خانى ده‌لۆ و شۆڕشى مه‌زنى ئه‌یلولدا – رۆژنامه‌ى برایه‌تى – ژماره‌( 3467 ) – 22/8/2001    .

120- له‌تیف فاتح فه‌ره‌ج -  س.پ – ل29 .

121-  المس غیر ترود بیل – م.ن – ل 152.

122-  سه‌باح ئارام – شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ و خوێندنه‌وه‌یه‌كى نوێ – س .پ – ل 84-85 .

123-  دكتور عه‌زیز شه‌مزینى – س .پ – ل98-99 .

124- الدكتور كمال مڤهر أحمد – الكرد والپوره‌ العشرین –مگبعه‌ المجمع العلمی الكردی – بغداد – 1978 – ص 30 .

125- محه‌مه‌د شاكه‌لى – گه‌رمیان رابردووى نزیك و ئاینده‌ –س . پ – ل40.

126- عمر علی شریف-  صفحات من التابیخ النچالى ڵابناء گه‌رمیان (1915-1945)- گوڵان العربى –  مجله‌ شهریه‌ سیاسیه‌ پقافه‌ عامه‌ _ العدد 39- السنه‌ الرابعه‌ – اب- 1999- ل74.

127– حه‌سه‌ن بارام – له‌ یادى 85 ساڵه‌ى راپه‌ڕینه‌كه‌ى خورماتوودا-  بانه‌رۆژ ژ 21 – ل10  .

128- السید عبدالرزاق الحسنى – الپوره‌ العراقیه‌ الكبرى – مگبعه‌ العرفان – صیدا – لبنان الگبعه‌ الپالپه‌ – 1392ه- 1972م – ص 185 .

129-  الدكتور كمال مڤهر أحمد – پوره‌ العشرین فی الاستشراق السوفیتی _ بغداد- مگبعه‌ الزمان – 1977 –ص 74.

 130- حه‌سه‌ن بارام – س .پ – ل10  .

131- الدكتور على الوردى _لمحات اجتماعیه‌ من تاریخ العراق الحدیپ –حول الپوره‌ العشرین -  المكتبه‌ الوگنیه‌ – السنه‌ 1977 – الجزء الخامس  – ص 100.

132- د . عزیز الحاج – القچیه‌ الكردیه‌ فى العشرینات –المۆسسه‌ العربیه‌ للدراسات والنشر – مگبعه‌ الانتصار- بغداد – 1985 – الگبعه‌ الپانیه‌ – ص 35  .

133– ئا: محه‌مه‌د چیا – یه‌كگرتوو -  رۆژنامه‌یه‌كى هه‌فتانه‌یه‌(یه‌كگرتووى ئیسلامى كوردستان) به‌ كوردى و عه‌ربى ده‌رى ده‌كات –  هه‌ینى (18)ى جمادی الاولى 1421ك-  18/8/2000ز ساڵى حه‌وته‌م _ ژماره‌ ( 301 )- شۆڕشه‌كه‌ى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ له‌ به‌ره‌ى كفرى دژ به‌ داگیركه‌ران  – ل6.

134- الدكتور كمال مظهر أحمد – الكرد والثورة‌ العشرین – م . ن – ص 30 .

135- عمر علی شریف – صفحات من التاریخ النضالى لأبنا الكورد و التركمان –   بارش – مجله‌ فصلیه‌ ثقافیه‌ عامه‌ – العدد 10 تشرین الاول 2001– ص 33  .   

136- مكرم سید احمد البرزنجى – ابراهیم خان پائر من كوردستان –گوڵان العربى –مجله‌ شهریه‌ سیاسیه‌ ثقافه‌ عامه‌ _ العدد 32- كانون الثانى 1999- ل109 .

137-  ره‌فعه‌ت محمه‌د – یه‌كه‌مین كۆنگره‌ى نه‌ته‌وه‌ى كورد – رۆژنامه‌ى كه‌ركوكى ئه‌مڕۆ –ژماره‌ 87- 2 تشرینى یه‌كه‌م ساڵى 2005- ل4- هه‌فته‌نامه‌یه‌كى سیاسى روناكبیرى گشتییه‌ – كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى و كۆمه‌ڵایه‌تى كه‌ركوك ده‌ریده‌كات .

138- كمال مڤهر احمد – دور الشعب الكردي فى پوره‌ العشرین العراقیة‌ –مطبعه‌ الحوادپ – بغداد 1978 ل 129 

* ده‌لالۆ تیره‌یه‌كه‌ له‌ هۆزى به‌یات – توێژه‌ر .

139-  شێرزاد هیدایه‌ت حه‌سه‌ن -  تێگه‌یشتنێكى نوێ بۆ شۆڕشه‌كه‌ى برایم خانى ده‌لۆ- رووناكبیر – گۆڤارێكى رووناكبیرى گشتییه‌ – ژماره‌ 10-11 –   ل114.

140- كریم زه‌ند – تۆمارى ته‌مه‌ن (5) – ره‌و – چاپه‌مه‌نى روون – چاپى یه‌كه‌م – كوردستان – سلێمانى – 2005 – ل 187.

*- جه‌میل كوڕى مه‌جید پاش كوڕى ئه‌حمه‌د پاش كوڕى خالد پاش كوڕى به‌كر به‌گ كوڕى سلێمان به‌گ له‌ پیاوانى بنه‌ماڵه‌ى ناسراوى بابانه‌ . بۆ زیاتر زانیارى بڕوانه‌ میر به‌سرى – ناودارانى كورد – له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ عه‌بدولخالق عه‌لادین كردویه‌تى به‌ كوردى – ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – سلێمانى – 2002 – ل 181. 141- السید عبدالرزاق الحسنى – الثوره‌ العراقیة‌ الكبرى – ص 186.

142-  مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم –   ل 17 .

* له‌و سه‌رده‌مه‌دا مه‌لا غه‌ریب مه‌لاى گونده‌كه‌ بووه‌ كه‌ ئێستاش وه‌چه‌ى له‌ سه‌رقه‌ڵادا ماوه‌ – توێژه‌ر .

** كیله‌ جاڕ مه‌به‌ستى گوندى ( كوڵه‌ جۆ )یه‌ كه‌ ماڵى حاجى حمه‌جانى رۆغزایى لێبووه‌ و شۆڕشگێڕان كاتێك پاشه‌كشه‌یان كرد به‌شێكیان به‌ برایم خانى ده‌لۆ وه‌ روویان كرده‌ گونده‌كانى ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ بۆزیاتر زانیارى بڕوانه‌ ؛ سه‌باح ئارام – كفرى كونترین شارى ناوچه‌ى گه‌رمیان–هاوارى كه‌ركوك- گۆڤارێكى سیاسى و رۆشنبیرى گشتییه‌ – ناوه‌ندى رۆشنبیریى كه‌ركوك ده‌رى ده‌كات – ژماره‌–1- ل29 .

143- دیدار له‌گه‌لأ به‌ڕێز ( ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د تۆفیق ) له‌ دایك بوونى ساڵى 1937دانیشتوى سه‌رقه‌ڵاى سه‌ر به‌ قه‌زاى كفرى یه‌ ، له‌ زمانى باوكیه‌وه‌ ده‌یگێڕایه‌وه‌ ( باوكى یه‌كێك بووه‌ له‌ جه‌نگاوه‌رانى برایم خان له‌ ساڵى 1973 كۆچى دواى كردووه‌ ) .

به‌شێكه‌ له‌و لێكۆڵینه‌وه‌ى پێشكه‌شم كرد به‌ به‌شى مێژووى كۆلیجى ئه‌ده‌بیاتى زانكۆى سه‌لاحه‌دین .

 husin966@yahoo.com 

ته‌وه‌رى سێیه‌م ؛ لایه‌نى ئابوورى؛

أ- گرنگى شوینى كفرى له‌رووى هاتووچۆو بازرگانییه‌وه‌ :

شارى كفرى له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ و له‌ سه‌ره‌تاى دروست بوونیه‌وه‌ شوێنێكى ستراتیژى بووه‌ بۆ ئاڵوێر كردنى كاڵا بازرگانیه‌كان به‌مه‌ئواو قۆناغێ گرنگ ده‌ژمێردرا بۆ حه‌سانه‌وه‌ و كڕین و فرۆشتنى كاڵا و شمه‌كه‌ بازرگانیه‌كان كه‌ له‌ ناوچه‌ جیا جیا كانه‌وه‌ روویان ده‌كرده‌ ئه‌و شاره‌ .

سلێمانى و كفرى و كه‌ركوك به‌ سێ شارى كورده‌وارى گرنگ ده‌ژمێرێن له‌ رووى په‌یوه‌ندى بازرگانیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ به‌غدادا94 .

كفرى له‌ كفرى كۆن و گونده‌كانى ده‌وربه‌ریه‌وه‌ گوازراونه‌ته‌وه‌ ، شوێنى ئێستاى ، ئه‌م شارۆچكه‌یه‌ زۆر بایه‌خدار و گرنگ بووه‌ ، چونكه‌ سه‌رده‌مانێك سه‌ره‌ رێى كاروانى بازرگانى نێوان كوردستان و به‌غدا و ووڵاتانى ده‌وروبه‌ر بووه‌ ، به‌ڵام دواتر ئه‌م گرنگییه‌ى جارانى نه‌ماوه‌ به‌ هۆى رێگا گۆڕین و قۆناغ گواستنه‌وه‌ كفرى خان و هێڵى شه‌مه‌نه‌ده‌فه‌رى لێبوو 95.

هه‌ر كاروانێك به‌ بار و بارخانه‌ى قورس كوتاڵى ئاڵ و واڵاوه‌ و به‌بارى خورما و توتن و پێسته‌ و خواردمه‌نى وشكه‌وه‌ كراوه‌وه‌ به‌رو ژوورو به‌روخوار بڕۆیشتایه‌ ئه‌وا شه‌وێك دووان له‌ كفریدا باریان ئه‌خست و تێكه‌ڵ به‌ دانیشتوانى كفرى ئه‌بوون له‌ رێ و باندا وه‌ڵاخه‌كانى ناو كاروان یه‌ك له‌ دواى یه‌ك ئه‌ڕۆیشتن ، سوارله‌گه‌ڵ سواردا تراتێنى نه‌ئه‌كرد ، یاساوڵه‌كان دابه‌ش ئه‌بوونه‌ ناو كاروانه‌كه‌ ، رێكردن هه‌ر به‌ رۆژ بوو ، رۆژى هه‌شت نۆ سه‌عات ئه‌ڕۆیشتن ، ئێوارێ دائه‌هات له‌ قۆناغدا باریان ئه‌خست و دان و ئالیكیان به‌ وڵاغه‌كانیان ئه‌دا و خۆیشیان ئه‌حه‌سانه‌وه‌ له‌ رۆژێكدا كاروان په‌نجا تا شه‌ست كیلۆمه‌ترى ئه‌بڕى 96.

 له‌ كفریدا چه‌ند كاروانسه‌رایه‌كى گه‌وره‌ بۆ حه‌سانه‌وه‌ى قه‌تارچى و بازرگانه‌كانى سه‌ر ئه‌و رێگه‌یه‌ هه‌بوو له‌ هه‌موویان گه‌وره‌تر ( خانى پاشا )* بوو كه‌ مجید پاشاى بابان دروستى كردبوو 97.

سه‌باره‌ت به‌و جێگایه‌ وێڕاى ئه‌وه‌ى كه‌ قه‌زایه‌كى كۆن بووه‌ و خه‌ڵكێكى زۆر له‌ و ناوچه‌دا ده‌ژێن ، به‌هۆى گرنگییه‌كه‌یه‌وه‌ بۆ هاتووچۆ بایه‌خى خۆى هه‌بووه‌ له‌ تێڕوانین و دیدى بریتانیه‌كانه‌وه‌ بۆیه‌ بڕیاریاندا به‌ دامه‌زراندنى پرۆژه‌ى بنیاتنانى هێڵى ئاسنى نێوان دوو زێ و په‌یوه‌ست كردنى به‌ هێڵى ئاسنى ئه‌نادۆڵ( الاناچول ) و ئه‌وروپا ، كه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ پرۆژه‌كانى بیرى پیاوانى داگیر كارى ئه‌وروپا بوو ، له‌ یه‌كى نیسانى 1920 ئیداره‌ى پاشایه‌تى بریتانیا بڕیارى له‌سه‌ردا 98. قه‌ره‌غان* بۆ كنگربانى** نزیك كفرى 33,46 میل بوو99.

ب- كشتوكاڵ ؛

له‌ باشور و رۆژهه‌ڵاتى كفرى چه‌ند پێده‌شتێك درێژ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ دانه‌وێڵه‌یه‌كى باش دێننه‌ به‌رهه‌م100 ، ئه‌و پێده‌شته‌یه‌ى كفرى به‌ گه‌نمى چاك و هه‌روه‌ها به‌ نه‌وتیش زۆر به‌ناوبانگه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ( نفت داغ – كێوه‌ نه‌وتینه‌ ) كه‌وتووه‌ته‌ باشوورى رۆژهه‌ڵاتى دووزخورماتوو و باشورى رۆژئاواى كفرى و حه‌مرین و قه‌ره‌ته‌په‌وه‌  101 ،جوتیاره‌كان بۆ كشتوكاڵى زستانه‌ پشت به‌ ئاوى باران ده‌به‌ستن ، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ چواچێوه‌ى ناوچه‌ گه‌رمه‌كانى كوردستان ” گه‌رمیان ” وه‌ باشورى هێڵى باران بارین بۆیه‌ زۆرجار دووچارى ووشكه‌ ساڵى ده‌بێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ هۆى ” نه‌هات *” له‌ ناوچه‌كه‌دا 102.

خه‌ڵكى كوردستان هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ ، له‌گه‌ڵ نه‌وتدا ئاشنایه‌تیان هه‌یه‌ . بابه‌گوڕگوڕ و كفرى و منده‌لى و شوێنه‌كانى دیكه‌دا ، نه‌وت به‌ شێوه‌یه‌كى سروشتى ، له‌ژێر زه‌وییه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌ و جۆگه‌ى به‌ستوه‌ و له‌ شوێنێكدا له‌سه‌ر زه‌وى وه‌ك گۆمه‌ نه‌وت كۆبونه‌ته‌وه‌ . خه‌ڵكیش به‌ ئامرازى ئاوكێشان ، وه‌كوو كونده‌ و مشكه‌ و گۆزه‌ و ته‌نه‌كه‌ له‌سه‌ر پشتى وه‌ڵاخه‌كانیان گواستویانه‌وه‌ و بۆ پێویستیه‌كانى ژیانیان به‌كاریان هێناوه‌ ، وه‌كو ئه‌وه‌ى له‌ شه‌وانى تاریكدا ، ماڵه‌كانیان پێ ڕوناككردوه‌ته‌وه‌ ، نه‌خۆشى پێستیان پێ چاك كردووه‌ته‌وه‌ ، هه‌ندێك ئامرازى كشتوكاڵ و نێو ماڵیشیا پێ سواغ داوه‌ ، هه‌ندێك جاریش بۆ بازاڕه‌كانیان بردووه‌ هه‌ندێكیان لێفرۆشتووه‌ 103.

كفرى ناوه‌ندى قه‌زاكه‌یه‌ كه‌ ناوچه‌كه‌ى به‌ كشتوكاڵى دانه‌وێڵه‌ ناسراوه‌ 104.

————————————————

ج-  كانزاكانى قه‌زاى كفرى ؛

له‌ دێى ( ناصالح ) كه‌ به‌ ده‌ دوانزده‌ كیلۆمه‌ترێك ئه‌كه‌وێته‌ رۆژهه‌ڵاتى باشورى كفریه‌وه‌ كانێكى خه‌ڵوزى به‌رد هه‌بوو كه‌به‌ ( قیره‌كه‌) ناوبانگى ده‌ركردبوو ، عوسمانلیه‌كان له‌ سه‌رده‌مێكدا ساڵى نزیكه‌ى ( 150) ته‌ن قیریان لێده‌رئه‌هێنا ، له‌ ساڵه‌كانى شه‌ڕى یه‌كه‌مى جیهانى به‌هۆى ئه‌ڵمانه‌كانه‌وه‌ ساڵى نزیكه‌ى هه‌زار ته‌ن قیرى لێده‌رئه‌هێنا و ره‌وانه‌ى ( سامه‌ڕا ) ئه‌كرا له‌وێوه‌ به‌شه‌مه‌نده‌فه‌ر ئه‌نێدرا بۆ ده‌ره‌وه‌105 . 

خه‌ڵوزه‌ به‌ردینه‌ش وا به‌ ته‌نیشت كفری یه‌وه‌ كه‌ توركه‌كان له‌ گوژمى شه‌ڕى جیهانیدا زۆر سودیان لێوه‌رگرت 106.

له‌ ساڵانى دواتر كه‌ نه‌وت بووه‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كى پێویست چه‌ندین تیم هاتنه‌ ناوچه‌كه‌ و بۆ پشكنینى ناوچه‌كه‌ تاكو ئه‌و شوێنانه‌ى كه‌ نه‌وتى تێدایه‌ ده‌ستنیشانى بكه‌ن له‌ زۆر جێگا نه‌وتیان دۆزیه‌وه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ گونده‌كانى ( سه‌ید حسین و گڵابات ) به‌ڵام به‌هۆى باردۆخى سیاسیه‌وه‌ نه‌وتیان لێده‌رنه‌هێنا كه‌ ده‌كرێت له‌ رۆژگارى ئه‌مڕۆماندا حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان سوودى لێوه‌ر بگرێت .

 د- كارى ده‌ستى و پیشه‌سازى ؛

له‌ بوارى پیشه‌سازیدا ته‌نها چه‌ند جۆرێكى پیشه‌ ده‌ستى له‌م شاره‌دا باو بوون كه‌ زیاتر په‌یوه‌ندیان به‌ كشتوكاڵ و ژیانى جوتیاره‌كانه‌وه‌ هه‌بوو ، وه‌كو دروستكردنى ( گاسن ) و ( هه‌وجاڕ ) و( داس ) و ( بێڵ ) و ( شه‌ن ) ، هه‌روه‌ها پۆشه‌مه‌نى وه‌كو فه‌ره‌نجى و رایه‌خ وه‌كو( لباد –كارگه‌ ) و ( كڵاش) كه‌ له‌ په‌ڕۆ و ده‌زووى خورى دروست ده‌كرا ، پیشه‌ى جۆڵایى له‌ ناو ماڵاندا باو بوو زیاتر( جاجم ) و ( گڵێم ) و ( به‌رماڵ ) یان دروست ده‌كر ، پیشه‌ى ئاسنگه‌رى له‌ دوكانه‌ بچوكه‌كان ئه‌نجام ده‌درا كه‌ زۆرجار وه‌ستایه‌ك له‌گه‌ڵ شاگردیك یان دووان به‌ده‌مدانى كوره‌و یارمه‌تى دانى وه‌ستا خه‌ریك ده‌بوون ، هه‌ره‌وها پیشه‌ى دارتاشى قه‌یسه‌رى بچوك ، دارتاشه‌كان به‌چوستى خه‌ریكى دروستكردنى ده‌سكى بێڵ و قازمه‌ بوون 107.

له‌ناو شارى كفریدا چه‌ند كارگه‌یه‌كى بچوك بۆ دروست كردنى صابون و قاڵى و پۆپه‌ژمین دروستكردن هه‌بوو ، له‌ ده‌وروپشتى شار ( حه‌وت ئاسیاو ) ئاشى ئاو هه‌بوو له‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌م ئاسیاوانه‌دا سێ چوار كه‌س كاریان ده‌كرد به‌سه‌ریه‌كه‌وه‌ له‌ كارگه‌ بچوكه‌كان و باخ و باغچه‌ و ئاسیاوه‌كان و چاخانه‌كان و حه‌مامه‌كاندا زیكه‌ى (200) كریكار و پترونزیكه‌ى (500) خێزان ئیداره‌یان پێ ئه‌كردوو له‌ ناو بازاڕ و قه‌یسه‌ریه‌كدا (300) دوكان هه‌بوو108 . 

  په‌راوێزه‌كان :-

94-  عه‌لى سه‌یدۆ گه‌ورانى –   س.پ – ل56.

95- محه‌مه‌د سه‌عید سۆفى –  س.پ- ل 221.

96- مسته‌فا نه‌ریمان– شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ 1920  –   ل 56 .

 97- مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم  – ل14.

* خانى( پاشا) تاكو ئێستا پاشماوه‌كه‌ى له‌ كفریدا ماوه‌ته‌وه‌ كه‌وتووه‌ته‌ ناو شارى كفرییه‌وه‌ ئێستا خه‌ریكى نوژه‌ن كردنه‌وه‌ ین . تۆێژه‌ر.

98- . المس غیر ترود بیل – فصول من تاریخ العراق القریب – ترجمه‌ جعفر الخیاگ – مگبعه‌ دار الكتب – بیروت لبنان – ص352.

*مه‌به‌ست له‌ (جه‌له‌ولا)یه‌ شارێكى كورده‌ ، له‌ كوردستانى باشوره‌ و مه‌ڵبه‌ندى ناحیه‌ى جه‌له‌ولایه‌ ، سه‌ر به‌ قه‌زاى خانه‌قینه‌ له‌ پارێزگاى دیاله‌ ، شارێكى كۆنه‌ . بۆ زیاتر زانیارى بڕوانه‌ ؛ یاسین صابر صالح – ئینسایكڵۆپیدیاى گشتى  – س.پ – ل 373.

** كنگربان دێیه‌كى سه‌د و په‌نجا ماڵییه‌ و به‌ چوار كیلۆمه‌تره‌یه‌ك كه‌وتوته‌ رۆژئاواى ( كفرى ) یه‌وه‌ ، زۆربه‌ى دانیشتوانى ئه‌م ئاواییه‌ له‌ هۆزى ( ده‌لۆ ) ى شۆڕشگێڕن و دێیه‌كه‌ خۆى موڵكى بابانه‌كانه‌ . بۆ زیاتر زانیارى بڕوانه‌ ؛ مسته‌فا نه‌ریمان – ئه‌دیبان و نووسه‌رانى كفرى و ده‌ورو پشتى – نه‌وشه‌فه‌ق – مانگانه‌یه‌كى رۆشنبیرییه‌ ده‌زگاى شه‌فه‌قى رۆشنبیرى له‌ كه‌ركوك ده‌رى ده‌كا – ژماره‌ (22) كانوونى دووه‌مى 2005 – ل 10 .

99-  المس غیر ترود بیل – م . ن- ص 353 .

100– مكرم الگالبانى –  م . ن –ص10.

101- عه‌لى سه‌یدۆ گه‌ورانى  – س.پ – ل45 .

* نه‌هات ووشه‌یه‌كى كوردیه‌ له‌ ناوچه‌ى گه‌رمیاندا بۆ  ئه‌و ساڵانه‌ به‌كار دێت كه‌ باران نابرێت یان كه‌م ده‌بارێت و ده‌بێه‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ دانه‌وێڵه‌و دغڵ و دان نه‌یه‌ته‌ به‌رهه‌م . – توێژه‌ر

102- مكرم الگالبانى  – م . ن – ص10.

103- د. عه‌بدوڵڵا غه‌فور – جوگرافیاى كوردستان – چاپخانه‌ى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ –كوردستان –هه‌ولێر – چ 4 – ساڵى 2005 – ل359 .

104- گه باقر وفۆاد سفر – م . ن – ص 39 .

105 – مسته‌فا نه‌ریمان– شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ 1920  –   ل 58 -59 .

106- عه‌لى سه‌یدۆ گه‌ورانى – س.پ -  ل45 .

107- سه‌باح ئارام  – كفرى كونترین شارى ناوچه‌ى گه‌رمیان – س.پ – ل30.

108- مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم –   ل14.

به‌شێكه‌ له‌و لێكۆڵینه‌وه‌ى پێشكه‌شم كرد به‌ به‌شى مێژووى كۆلیجى ئه‌ده‌بیاتى زانكۆى سه‌لاحه‌دین .

حوسێن ئیسماعیل خان ده‌لۆ

 husin966@yahoo.com 

ته‌وه‌رى دووه‌م ؛ لایه‌نى كۆمه‌ڵایه‌تى ؛

أ- دانیشتوانى ده‌وروبه‌رو ناو شارى كفرى

له‌ ده‌ورو پشتى شارى كفرى هۆزه‌كانى ( جاف ، زه‌نگنه‌ ، داوده‌ ، ده‌لۆ ، تاڵه‌بانى ، زه‌ند ، پاڵانى ، گێژ ) نیشته‌جین له‌ عه‌ره‌بیش هۆزه‌كانى (كه‌ره‌وى ، لهێب ، جبور) له‌ رۆژئاواى شارنیشته‌جێن 44. 

پێده‌چێت( ئه‌دمۆندس ) سه‌باره‌ت به‌ دانیشتوانى ناو شارى كفرى له‌ ده‌یه‌ى دووه‌مى سه‌ده‌ى بیستدا باس كردبێت بۆیه‌ ئاماژوه‌ به‌وه‌ ده‌كات كفرى به‌ نزیكه‌ى 2000 كه‌س نفوس ، هه‌روه‌ها به‌ دووه‌م شارى پارێزگا و قایمقام نشین داده‌نێت 45.

له‌پاش گرتنى كفرى له‌لایه‌نى ئینگلیزه‌كانه‌وه‌ له‌ مانگى ئایارى 1918دا له‌كفرى سه‌رژمێرێكیان كرد ئه‌مه‌ ئاماره‌كه‌یه‌تى :

1-         4283 توركمان له‌كفرى و خورماتوو و قه‌ره‌ته‌په‌

2-         458 جوله‌كه‌

3-         276 ئێرانى

4-         37 عه‌ره‌ب له‌ خورماتوو قه‌ره‌ته‌په‌

5-         1 مه‌سیحى له‌ كفرى

6-         60000 كورد زیاتر له‌ كفرى و خورماتوو و قه‌ره‌ته‌په‌ هه‌بووه‌ . 

له‌و كاته‌دا گه‌وره‌ترین ئه‌وشارانه‌ى كه‌سه‌ر به‌ كفرى ئه‌بن ، خورماتوو قه‌ره‌ته‌په‌ ئه‌بێ 46. 

ده‌شتى (قه‌ره‌ته‌په‌ )ى باشورى كفریى سه‌ر به‌ پارێزگاى كه‌ركوك ، هه‌ندێك خێڵه‌ كۆچه‌رى عه‌ره‌ب به‌هاران روویان ده‌كرده‌ ئه‌وناوچانه‌ ، پاشان حكومه‌ت هه‌لى نیشته‌جێ بوونى له‌و ده‌شتانه‌دا بۆ ڕه‌خساندن ئه‌وه‌ش بوو به‌هۆى جێگیر بوونى چه‌ند كۆمه‌ڵه‌یه‌ك له‌ خیڵى ( كوروى) و ( لهێب) له‌ ده‌شته‌كانى باشورى قه‌ره‌ته‌په‌47.

هه‌روه‌ها به‌شێك له‌هۆزى ( عزه‌ )ى عه‌ره‌بى په‌ڕینه‌وه‌ بۆ دۆڵه‌كانى باكورى چیاى حه‌مرین بۆ ناوچه‌ى قه‌ره‌ته‌په‌ى سه‌ر به‌ قه‌زاى كفرى وه‌ شوێنى بنچینه‌ى  هۆزى (عزه‌)له‌ لاى باشورى چیاى حه‌مرینه‌وه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ تاكو خالص وه‌ هۆزێكى به‌ناوبانگه‌ و دۆستایه‌تیان له‌گه‌لأ كورددا هه‌یه‌ ، بۆیه‌ شۆڕشگێڕى كورد (ابراهیم خانى ده‌لۆ) كه‌شارى كفرى له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتى به‌ریتانیا له‌ساڵى 1920 رزگاركرد هاته‌ ناو ئه‌م هۆزه‌ و دووچارى نه‌خۆشى بوو له‌وێش كۆچى دواى كرد كاتێك ئاگادارى هه‌وڵه‌كانى ئینگلیز بوون بۆ ده‌رهێنانى ته‌رمه‌كه‌ى تاكو سوكایه‌تى پێبكه‌ن بۆیه‌ رۆڵه‌كانى هۆزى (عزه‌) له‌گه‌ڵ هه‌ندێك له‌كه‌س وكاره‌كه‌ى ته‌رمه‌كه‌یان گواسته‌وه‌ بۆ شوێنێكى دیكه‌ له‌ چیاى حه‌مرین تاكو ئینگلیز ته‌رمه‌كه‌ى نه‌دۆزێته‌وه‌ له‌ گۆڕه‌كه‌دا* ئێستاش هه‌ندێك كه‌س گۆڕه‌كه‌ى ده‌زانن 48 .

 خه‌ڵكى عه‌ره‌بى هه‌ردوو قه‌زاى كفرى و دووز به‌ پێى قسه‌ى خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ له‌ ساڵى 1919 وه‌ كه‌ به‌ساڵى گرانىیه‌ گه‌وره‌ ناسراوه‌ به‌ شوانكاره‌یى و ده‌وار نشینى هاتوونه‌ته‌ لاى بنه‌ماڵه‌ى بابانه‌كانییه‌كانى كفرى ،له‌ ناوچه‌ى قه‌ره‌ته‌په‌ جێگایان بۆ كردوونه‌ته‌وه‌ 49، له‌و سه‌روه‌خته‌دا زۆرینه‌ى خه‌ڵكه‌كه‌ به‌ ئاژه‌ڵدارى و مه‌ڕوماڵات به‌خێوكردن بژێوى خویان دابین ده‌كرد به‌ تایبه‌ت له‌ وشكه‌ ساڵى و نه‌هاتدا بۆیه‌ زۆر جار به‌ دواى پاوه‌ن له‌وه‌ڕگه‌ى باشدا له‌ شوێنێه‌وه‌ ده‌چوونه‌ شوێنێكى تر .

زۆربه‌ى دانیشتوانى ئه‌م ناوچه‌یه‌ كوردن ، له‌گه‌ڵ توركماندا هاوبه‌شن له‌ شاره‌كه‌ و هه‌ندێك گوندى ده‌وروبه‌رى  ، زۆرینه‌یان له‌ هۆزى به‌یات یان كورد یان عه‌ره‌بن هه‌ر له‌سه‌رده‌مى عوسمانیه‌وه‌ پێكه‌وه‌ ده‌ژێن ، هه‌ر له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ له‌ به‌شى باشور هۆزى ” تاتران ” نیشته‌جێ بوونه‌ كه‌ له‌ بنه‌چه‌دا ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ پاشماوه‌ى ئه‌و هۆزه‌ ته‌تریه‌ى كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستى ئاسیاوه‌ كۆچیان كرد بوو ، سه‌ربارى ئه‌وه‌ى جل و به‌رگیان گۆڕیبوو به‌ڵام به‌زمانى توركمانى كۆن قسه‌ده‌كه‌ن و هه‌ندێك زاراوه‌كه‌یان له‌گه‌ڵ عه‌ربیدا تێكه‌ڵاو بووه‌50.  هه‌ندێك خێڵى عه‌ره‌بى تریش تێكه‌ڵى خێڵى( به‌یات) بوون كه‌ له‌ مێژبوو له‌ ده‌شته‌كانى نێوان قه‌زاى كفرى و دووزخورماتوو تا ده‌گاته‌ ( ئاوه‌ سپى – ئاق سو) جێگیر بووبوون 51. 

هۆزى (به‌یات) ره‌گه‌زیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ باپیره‌یه‌كى توركومان كه‌ له‌ خۆراسانه‌وه‌ كۆچى كردووه‌ به‌م دیودا و ژنه‌ عه‌ره‌بێكى هێناوه‌ ئێستا ئه‌م هۆزه‌ گیرخواردووى دوولان ،65% ده‌ڵێن ئه‌مانه‌ تورك خوێنن و باقیه‌كه‌شى به‌ عه‌ره‌بیان داده‌نێن و سه‌روكاریان له‌گه‌ڵ عه‌ره‌بیشدا زۆره‌ به‌ جۆرێك هیچ هه‌ته‌رێكى نه‌ته‌وایه‌تیان تێدا به‌دى ناكرێت ، ئه‌م هۆزه‌ به‌زمانى توركى و عه‌ربیش ده‌دوێن ، به‌ڵام زۆریان لێ هه‌ن كه‌ ته‌نها به‌ یه‌ك زوان ده‌دوێن یان توركى یه‌ یان عه‌ره‌بیه‌ 52.

 ب – توركمانه‌كانى كفرى ؛

چۆنیه‌تى سه‌رهه‌ڵدان و په‌یدا بوونیان لێره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌پێى گێڕانه‌وه‌ى مێژوونوسان كاتێك له‌ناوه‌ندى سه‌ده‌ى 17 زاینیدا سوڵتان مورادى چواره‌م به‌رێبه‌رایه‌تى خۆى شاڵاوێكى گه‌وره‌ى بۆ سه‌ر عێراق به‌مه‌به‌ستى شه‌ڕكردن له‌گه‌لأ سه‌فه‌ویه‌كان ده‌ست پێ كرد له‌ پێناوى ( رزگار كردن ) ى به‌غدا له‌ بن چنگى ئه‌وان پاش سه‌ركه‌وتنى سوڵتان و پێش گه‌ڕانه‌وه‌ى بۆ ئه‌ستانه‌ هه‌ستا به‌ دامه‌زراندنى هێڵێك له‌ نێوان خۆى و به‌غدادا ، له‌ بنچینه‌دا ئه‌م هێڵه‌ وه‌همیه‌ خه‌یاڵیه‌ هه‌ردوو ناوچه‌ى عه‌ره‌ب و كورد دابه‌ش ئه‌كات و له‌ (به‌دره‌)وه‌ ده‌ست پێ ئه‌كات بۆ باكورى رۆژئاوا به‌ مه‌نده‌لى و قزلره‌بات و خانه‌قین و قه‌ره‌ته‌په‌ و كفرى و دووز و داقوق وتازه‌ خورماتوو و كه‌ركوك و ئاڵتون كۆپرى و هه‌ولێر و موسڵ دا تا شارۆچكه‌ى ته‌له‌عفه‌رى رۆژئاواى موسڵ درێژ ده‌بێته‌وه‌ ، ئه‌م توركمانانه‌ نه‌وه‌ى ئه‌و پاسه‌وانانه‌ى عوسمانین كه‌ كاریان پاراستنى وڵات و مسۆگه‌ر كردنى په‌یوه‌ندى هاوسۆزى سه‌ربازى نێوان ئێره‌ و پایته‌ختى عوسمانى بوو 53.

ئه‌وانه‌ى به‌توركمانى قسه‌ ده‌كه‌ن ، زۆربه‌یان كۆنه‌ كورد ، یا پاشماوه‌ى سه‌رباز و موچه‌خۆره‌كانن ئه‌وانه‌ى به‌توركى مه‌غولى وجغه‌تایى ئازه‌ربیجانى قسه‌ده‌كه‌ن هه‌موویان پاشماوه‌ى سه‌لجوقى – غول – ئازه‌ربیجانى نین هى ده‌ره‌وه‌ى كه‌ركوك هه‌موو ( شیعه‌ )ن به‌ڵام هى كه‌ركوك هه‌موو سونین ئه‌و زنجیره‌ گونده‌ سوپاییانه‌ى كه‌ دواى سه‌فه‌وى مانه‌وه‌ ، له‌ كوردستاناو له‌ سه‌رده‌مى عوسمانیشا باشترین زه‌وى و زارى كوردستانیان كه‌وتوه‌ته‌ ژێر ده‌ست ( تیركه‌ران – ده‌هكۆك- به‌شیر – تازه‌خورماتوو – له‌یلان – دوز خورماتوو – ده‌شتى به‌یات – قه‌ره‌ته‌په‌ – قازانیه‌)  ئه‌مانه‌ هه‌موو شیعه‌ن . ئه‌وانه‌ى له‌ مه‌نده‌لى – قزره‌بات – خانه‌قین – جه‌له‌ولا – كفرى – ئاڵتون كوپرى – نبى یونس – ته‌لعفه‌ر مانه‌وه‌ وه‌كو هى كه‌ركوك و هه‌ولێر هه‌موویان خویان به‌ سوننى ئه‌ده‌نه‌ قه‌ڵه‌م چونكه‌ سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تى عوسمانى بوون 54 .  

له‌به‌راى دروست بوونى ده‌وڵه‌تى عێراقدا تێكه‌ڵ بوونى دانیشتوانه‌كه‌ى ره‌نگدانه‌وه‌ى له‌سه‌ر ئاوه‌ز و بۆچوونى خه‌ڵكه‌كه‌ى هه‌بوو بۆیه‌ ، هه‌ستى نه‌ته‌وایه‌تى له‌ شاره‌كانى وه‌ك كفرى و پردێ كه‌دانیشتوانه‌ توركمانه‌كانى وایان پێ باشتر بوو له‌گه‌لأ كورده‌كان به‌ ئاسوده‌ تر ده‌توانن بژین ، نه‌ك له‌گه‌لأ عه‌ره‌به‌كان 55. توركمانى سوننى له‌ هه‌ولێرى پایته‌ختى هه‌رێمى كوردستان و له‌ شارۆچكه‌ى پردێ ( ئاڵتون كۆپرى) و كفریش ده‌ژێن كه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر پارێزگاى كه‌ركوك ، به‌ڵام له‌م شوێنانه‌دا له‌ كه‌ركوك كه‌مترن 56.

سه‌فه‌وه‌یه‌كان له‌سه‌ره‌تاى فراوانخوازیاندا له‌دواى داگیركردنى باشورى كوردستان و عێراق دا (1502 -1524 ) هاتن توركمانه‌ شیعه‌كانیان له‌ ئازربیجانه‌وه‌ هێناو له‌ باشورى كوردستاندا جێگیریان كرد ، وه‌ك ده‌ڤه‌ره‌كانى – كفرى ، قوره‌تو، تازه‌ خورماتو ، به‌شیر ، له‌یلان – له‌وانه‌ بنكه‌یه‌كى سه‌ربازیان پێك هێنا . ئه‌م ناوچانه‌ش به‌پیت و به‌ره‌كه‌تن بۆ كشت و كاڵ و به‌خێوكردنى مه‌ڕوماڵات . به‌ڵام دواى ئه‌وه‌ى سه‌فه‌ویه‌كان ده‌ربه‌ده‌رو تڕۆ كران بۆیه‌ سه‌فه‌ویه‌كان له‌ سه‌رده‌مى جه‌نگه‌كانیان دا به‌رامبه‌ر عوسمانیه‌كان و میلله‌تى كورد وه‌ وڵاته‌كه‌ى خۆیان دواى شكست خواردنه‌كه‌یان توركمانه‌كان له‌گه‌ڵیاندا نه‌گه‌راِنه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ژیان و گوزه‌رانیان زۆر باش بوو57.

———————————————————

 ج- به‌شێك له‌ هۆزه‌ كوردییه‌كانى ناوچه‌كه‌ ؛

1- هۆزى داوده‌ :

 داوده‌ له‌ نێوان رووبارى (رۆخانه‌) و دۆڵى ( هۆمربل – عمربیل ) و كه‌وتوه‌ته‌ نێوان هۆزه‌كان ( شێخان و جاف و تاڵه‌بانى و زه‌نگنه‌ و ده‌لۆ و به‌یات ) وه‌ هه‌رێمێكى فراوانى گرتوه‌ته‌وه‌، داوده‌ له‌ هۆزه‌ دێرینه‌كانى كورده‌ و ژماره‌یان ده‌گاته‌ ( 2000 ) خێزان 58. 

هه‌ر سه‌باره‌ت به‌م هۆزه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كى دیكه‌ باس ده‌كات كه‌ چوار هه‌زار خێزانن . هۆزێكى كوردى جه‌ونگاوه‌رى نیمچه‌ كۆچه‌ره‌ .. له‌ سه‌ر رۆخه‌كانى گچكه‌ نیشته‌جێن . مه‌له‌وانى چاكیان تێدایه‌ .. سواره‌ى هه‌ژاریشیان زۆره‌ . له‌ كورده‌كانى به‌به‌ن59 . 

هۆزى داوده‌ یا داودى نزیكه‌ى هه‌زار خێزان ئه‌بن له‌ ده‌وروبه‌رى ( كه‌ركوك ، خانه‌قین ، كفرى ، تاوق ، گل دان )60.

  ئه‌م هۆزه‌ له‌ ده‌وروبه‌رى ئاوه‌سپى نزیك خورماتوو نیشته‌جێ بوونه‌ ، بایه‌خ به‌ كشتوكاڵ ماڵات به‌خێو كردن ده‌ده‌ن61.

ئه‌م هۆزه‌ بنچه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هۆزه‌كانى كه‌لهر ، دابه‌شى سه‌ر دوو به‌ش ده‌بن كه‌ به‌ داوده‌ى كوێستان و داوده‌ى گه‌رمیان ناسراون ، توانایه‌كى باشیان هه‌یه‌ و گونده‌كانیان زۆره‌ 62.

 2- ده‌لۆ ؛

شوێنى بنچینه‌ى ئه‌م هۆزه‌ له‌ ناوچه‌ى جامڕێز له‌ چیاى قه‌ره‌داغ بووه‌ ، له‌ ساڵانى 1840 هاتوونه‌ته‌ سه‌رقه‌ڵاى نزیك كفرى 63. 

فره‌یزه‌رله‌ ساڵى 1834ز دا له‌ سلێمانیه‌وه‌ له‌ سه‌گرمه‌وه‌ به‌ره‌و كفرى ده‌چێت چاوى به‌ده‌لۆكان كه‌وتووه‌ له‌ گوندى جامڕێزى بنارى ئاچداغ *.   

ده‌لۆیى ( 600) خێزان ئه‌بن له‌ ناچه‌ى كه‌ركوك و خانه‌قین و كفریدا 64.

پاش به‌ جێهێشتنى شوێنى خۆیان له‌ چه‌ند گوندێكدا خۆیان گرتبووه‌ كه‌ رێك له‌گه‌ڵ گه‌ڕانى میلى سه‌عات له‌ باكورى رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ بۆ رۆژ ئاوا ، ده‌ورى كفریان گرتبوو . ژماره‌یه‌كى دیكه‌یان له‌ زه‌ویه‌ پێشكه‌ش كراوه‌كان خانه‌قیندا ” شه‌ریكه‌ى نه‌وتى ئینگلیزو ئێران ” ده‌ژیان ئه‌وانه‌ى كه‌ له‌ ده‌وربه‌رى كفرى بوون هه‌روه‌ها نائارام و بێ نه‌زم مابوونه‌وه‌ و له‌ هێرش كردن بۆ سه‌ر كفرى و كوشتنى مه‌ئموره‌ سیاسیه‌كانى به‌ریتانیا له‌ ئاژاوه‌كانى* ساڵى 1920 دا ده‌ستى باڵایان هه‌بوو ، گروپه‌كه‌ى تر كه‌ له‌خانه‌قین جێگیر ببوو له‌ ژێر كارتێكردن و په‌روه‌رده‌كردنى شه‌ریكه‌ى نه‌وت كه‌ وه‌ك ئێشكچى كه‌ڵكیان لێوه‌رده‌گرتن ، هێدى هێدى ببوون به‌ئه‌ندامێكى به‌كه‌ڵكى كۆمه‌ڵ 65.

ئه‌و ته‌وژمه‌ دلێرانه‌ى ئه‌م عشیره‌ته‌ به‌ ناوبانگه‌ ، به‌ راستى به‌شایانى یاد و دووباره‌وه‌ كردنه‌وه‌ ئه‌زانرێت ، جا به‌رامبه‌ر به‌ ده‌ستدرێژى و زاڵیه‌تى ئه‌فسه‌ره‌ ئینگلیزه‌كان كه‌ مافى گه‌لایه‌تى كورد له‌ تووره‌كه‌ى سیاسه‌تیاندا خنكا ، به‌سه‌رۆكایه‌تى برایم خانى ده‌لۆ و هاوپه‌یمانه‌كانى وه‌ك سه‌رۆكه‌كانى ده‌لۆ شۆڕشى پیرۆزى كورد ده‌ستى پێ كرد 66.

 ده‌كرێ بڵێین ئه‌م هۆزه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌  له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وى میرنشینى ئه‌ردڵاندا له‌ كوردستانى رۆژهه‌ڵات ژیاون به‌ڵام پاشتر هاتوونه‌ته‌ كوردستانى باشور و به‌شێكان رووى كردوه‌ته‌ ناوچه‌كانى بنارى ئاچداغ و به‌شێكى تریان له‌ سه‌روى شه‌قڵاوه‌ نیشته‌جێ بوونه‌ وه‌ پاشتر  ئه‌م به‌شه‌یان رووى كردووته‌ كوردستانى باكور و هه‌ندێك له‌وانه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ ناوچه‌ى به‌روارى دوو گوندیان به‌ناوى بێدۆهى و مائى ئاوه‌دان كردووته‌وه‌ كه‌ ئێستا له‌و ناوچه‌یه‌ ده‌ژێن و ژماره‌ى ئه‌و به‌شه‌یان نزیكه‌ى (10000) كه‌س ده‌بن 67.

————————————————————————-

3- زه‌نگه‌نه‌ ؛

زه‌نگه‌نه‌ عه‌شیره‌تێكى كوردى دێرینه‌ سه‌قامگیرى ئێران بوو ، چۆنیه‌تى هاتنیان بۆ كوردستانى عێراق ئه‌وه‌ بوو ئه‌م عه‌شیره‌ته‌ له‌گه‌ڵ ( شاه‌ ئه‌حمه‌د قاجار ) تێكچوون ، بۆیه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ هاتنه‌ كوردستانى عێراق به‌سه‌رۆكایه‌تى ( نه‌وشیرۆان به‌گ ) 68.

 زه‌نگه‌نه‌ له‌ پارێزگاى كه‌ركوك یاخانه‌قین و ده‌وره‌و به‌رى كفرى و ابراهیم خانچى و سۆماك – دا جێگیرن نزیكه‌ى (450) خێزانن 69 دابه‌شى دوو به‌ش ده‌بن ، به‌شى یه‌كه‌میان له‌ ابراهیم خانچى و به‌شى دووه‌میان له‌ نزیك كفرى و زه‌رداو دایه‌ 70. 

گونده‌كانیان ناوبانگى به‌ گونده‌كانى زه‌نگه‌نه‌ ده‌ركردوه‌ له‌ قه‌زاى كفرى وناحیه‌ى پێباز و هه‌ره‌ها له‌ شێروانه‌ و قه‌ره‌ته‌په‌ و ناحیه‌ى قادركه‌ره‌م هه‌ن و له‌ سه‌ر مه‌زهه‌بى سونه‌ن 71.

د – هه‌ندێك له‌ دانیشتوانى ترى ناوچه‌كه‌ :

كورده‌ جافه‌كان له‌باكورى مه‌رزى ئێران وعێراق ئه‌ژین كه‌متر رێنمایى یاسا ئه‌كه‌ن ، خه‌ریكى ئاژه‌ڵدارین و نزیكه‌ى (6000هه‌زار) كه‌س ئه‌بن كه‌ له‌ ده‌وروبه‌رى كفرى و چه‌مچه‌ماڵ وهه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌ژین و ناوچه‌ى نیشته‌جێ بوونیان ده‌یان میل چوونه‌ته‌ ناو ئێرانه‌وه‌ 72.

به‌شى زۆرى تیره‌كانى رۆغزاى و ته‌رخانى و تیله‌كۆ له‌گه‌ڵ هه‌ندێك له‌تیره‌كانى ترى جاف به‌رله‌ جه‌نگى جیهانى له‌ سنورى گه‌رمیاندا به‌ تایبه‌ت له‌ ناوچه‌ى كفرى ئاكه‌نجى بوونه‌ .

رۆغزادیى یان رۆغزایى له‌ ناوچه‌كانى سه‌رقه‌ڵا و گوندى (سماق)ى سه‌ربه‌ شێروانه‌دا ده‌ژێن ، به‌شێكیان كۆچه‌ر و به‌شێكیان نیشته‌جێى گونده‌كانن ، ته‌رخانى ئه‌م ووشه‌یه‌ له‌ مغوله‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ له‌گه‌ڵ رۆغزیدا ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر یه‌ك هۆز 73.

بنه‌ماڵه‌كانى ( بابانیه‌كان ، سه‌یده‌كان ، وه‌نداویه‌كان ، تاڵه‌بانى ) له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بوون74.

زه‌ند نزیكه‌ى (600) خێزان ئه‌بن و به‌شێكن له‌ له‌ك و هۆزى (لوڕ)ى گه‌وره‌ له‌ ناوچه‌ى كه‌ركوك و خانه‌قین و نێوان رێگاى كفرى و سیروان دا هه‌ن 75. وا دیاره‌ به‌شێك له‌ عه‌شیره‌تى زه‌ند دواى روخانى فه‌رمانڕه‌واى كه‌ریم خانى زه‌ند 1753-1787 ز به‌ ده‌ستى محه‌مه‌د پاشاى قاجارى په‌رت بوون له‌ ناوچه‌ى ( زه‌ند ئاوا ) ى گه‌رمه‌سێرجێگیر بوون له‌ گونده‌كانى كوڵه‌جۆ و كۆكس و قوبه‌ و بانسنوق و حاجى له‌ر و هۆده‌لى خرسجله‌ و ته‌په‌ عه‌لى نزیك سیروان. گه‌ وره‌ى ناوداریان كوێخا غه‌نى  مه‌لا ده‌روێش عه‌لى ئاغاى زه‌ند بوو له‌ ساڵى 1865ز له‌ دایك بووه‌ و له‌ ساڵى 1949 ز كۆچى دواى كردووه‌ . هاوكارى شۆڕشى ( برایم خانى ده‌لۆ )ى كردووه‌ دژى ئینگلیز76 .

گێژ؛ به‌شێكیان له‌ ده‌ورى سه‌رقه‌ڵا نیشته‌جێ بوونه‌ 77.  ئه‌مانیش له‌سنورى قه‌زاى كفری دانو له‌ (20) بیست گوند و ئاوایى نیشته‌جێن ئاوایى سه‌ره‌كى گێژه‌ كان ( ئه‌بو عه‌لیقه‌ ) یه‌78.  

عمربل : له‌ ته‌نها گوندێكدا ده‌ژێن كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ سه‌یده‌كانى كفریه‌وه‌ 79.

هه‌ندێك له‌ كرێكاره‌ بار هه‌ڵگره‌كان “حمال” تێیدا نیشته‌جێ بوون كه‌ فه‌یلى و لوڕ بوون ، وه‌ ( جو)ه‌ كان ژماره‌یه‌كى كه‌م نه‌بوون كه‌ له‌ قه‌ره‌داغ و هه‌ندێكیان له‌ به‌غداوه‌ هاتبوون له‌ شاره‌كه‌دا نیشته‌جێ ببوون 80.

ژماره‌یه‌ك بنه‌ماڵه‌ به‌ هۆى په‌یدا كردنى قووتى رۆژانه‌ له‌ ناوچه‌ جیاجیاكانى كوردستانه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ كفرى تێیدا نیشته‌جێ بوونه‌ وه‌كو قه‌ره‌داغیه‌كان و رۆژبه‌یانیه‌كان و هه‌مه‌وه‌نده‌كان وشێخه‌كان و سه‌یده‌كان و ره‌باتیه‌كان و گله‌كان و…هتد .

ته‌وه‌رى رۆشنبیرى ؛

أ – ره‌وشى خوێندن ؛

سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى رابردوو ئه‌م گه‌رمیانه‌ جیاواز بوو له‌وه‌ى ئه‌مڕۆى  و جیاوازیه‌كانیش هه‌موو لایه‌نه‌كانى ژیانى ده‌گرته‌وه‌ . ئێمه‌ باس له‌لایه‌نى رۆشنبیرى ئه‌و ده‌مه‌ ده‌كه‌ین و پێم وایه‌ بۆ رۆشنبیرانى گه‌رمیان و ده‌ره‌وه‌پشتى پێویست و گرنگه‌ به‌ وردى له‌ حاڵ ورده‌كارى ژیانى رۆشنبیرى زه‌مه‌نێكى به‌سه‌رچوو به‌ ئاگابن و ماندوو بوونى هه‌موو ئه‌وانه‌ى ده‌وریان بینیوه‌ له‌ پێكهێنان و گه‌شه‌پێكردن و به‌ره‌و پێشبردنى رۆشنبیرى له‌ گه‌رمیاندا81. ( حاجى كاك ئه‌حمه‌دى شێخ 1207-1305 ى كۆچى ) له‌ دوا ساڵه‌كانى سه‌ده‌ى رابردوودا له‌ كفرىیه‌وه‌ به‌ره‌و به‌غداد ئه‌چێت زۆر رێزى لێئه‌نرێت وچه‌ند رۆژێًك تیا ئه‌مێنێته‌وه‌ ، ئه‌مر ئه‌كات مزگه‌وت و مه‌دره‌سه‌یه‌ك بۆ ده‌رسى ئاینى له‌ كفریدا بكرێته‌وه‌ له‌و سه‌ره‌وه‌ كه‌له‌ حه‌ج ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ مزگه‌وت و مه‌دره‌سه‌كه‌ كه‌ پێكه‌وه‌ ته‌واو ئه‌بێت و به‌مه‌ زۆر دڵى خۆش ئه‌بێت و ره‌زامه‌ندى له‌ دانیشتوانى شار پیشان ئه‌دات ، ئێستاش ئه‌و مزگه‌وته‌ له‌ شوێنه‌كه‌ى خویدا پارێزراوه‌ و فراوان و گه‌وره‌تر كراوه‌ هه‌ر به‌ ( مه‌دره‌سه‌ ) به‌ناوبانگه‌82 .  

( شێخ عومه‌رى كوڕى شێخ عوسمانى نه‌قشبه‌ندى –شێخ چیاءالدین 1255-1318ى كۆچى) له‌ كفریه‌وه‌ تێئه‌په‌ڕێ ئه‌میش فه‌رمان ئه‌دات خانه‌قایه‌ك نزیك به‌(مه‌دره‌سه‌) دروست بكرێ ، مه‌جید پاشاى بابان كوتوپڕ ئه‌رزێكى ئه‌بێت ئه‌یبه‌خشێت به‌ باربووى دانیشتوانى شار خانه‌قاكه‌ و خانوێك بۆ مه‌لا له‌ ساڵى 1307كۆچیدا دروست ئه‌كرێت له‌گه‌ڕنه‌وه‌دا شێخ چیاءالدین به‌مه‌ زۆر دڵخۆش ئه‌بێت (مه‌لا ئه‌حمه‌د) ى مورید و مه‌نسوبى خۆى ئه‌كاته‌ مه‌لاى خانه‌قا و له‌وێ به‌جێى ئه‌هێڵێت 83. 

له‌ كفرى جوله‌كه‌كان قوتابخانه‌ى تایبه‌تى خۆیان به‌جێهێشت و چوونه‌ قوتابخانه‌ حكومیه‌كان 84. 

له‌ سه‌رده‌مى عوسمانیدا دوو قوتابخانه‌ى سه‌ره‌تایى (صبیان مه‌كته‌بى ) و یه‌ك روشدیه‌ى ناوه‌ندى هه‌بووه‌ ئه‌م قوتابخانانه‌ له‌ساڵانى 1914 تا 1920 داخرابوون85. حوجره‌ و مزگه‌وت / مه‌لا و فه‌قێ . مامۆستاى مزگه‌وت و فه‌قێكان و ئه‌وانه‌ى نزیك و له‌ده‌وروبه‌رى حوجره‌دا بوون كاریگه‌رى گه‌وره‌یان له‌ سه‌ر پێكهاتن و پێشكه‌وتنى رۆشنبیر هه‌بوو ، مه‌لا و فه‌قێه‌كان ته‌نها كه‌سانێك بوون پیشه‌یان خوێندن و نوسین بوو ، ئه‌وان بره‌ویان ده‌دا به‌نوسین و خوێندن به‌ زمانى كوردى ، لاى مامۆستاى مزگه‌وت و له‌ حوجره‌دا جگه‌ له‌ كتێبه‌كانى ( فقه‌ شریعه‌ت ) كتێبى شیعر و ئه‌ده‌بى چاپكراویان ده‌نوسى ، جگه‌ له‌ مه‌لاكان كه‌ ده‌رسیان ده‌ووته‌وه‌ و فه‌قێكان كه‌ بۆ وه‌رگرتنى پله‌ى عیلمى و ده‌رجه‌ى مه‌لایه‌تى دێ به‌ دێ و شار به‌شار ده‌گه‌ڕان ، كه‌سانى كه‌ش هاتووچۆى حوجره‌یان ده‌كرد و تێكه‌ڵاو به‌ فه‌قێ یه‌كان و ژیانى ئه‌وان ده‌بوون و بابه‌تى به‌كه‌ڵك فێرده‌بوون و ده‌ورێكیان ده‌گێڕا له‌ بڵاو كردنه‌وه‌ى رۆشنبیرى سه‌رده‌مه‌كه‌دا86 .

خوێندن به‌ زمانى توركى و به‌ پیتى عه‌ره‌بى بووه‌ ، له‌ سه‌رده‌مى جه‌نگى یه‌كه‌مى جیهانیدا پرۆسه‌ى خوێندن راوه‌ستا ، كاتێك ئینگلیز عێراقى خسته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتى خۆى و ولایه‌تى موسڵى لكاند به‌ عێراقه‌وه‌ له‌ ساڵى 1921 قوتابخانه‌یه‌كى سه‌ره‌تاى له‌ شارى كفرى كرده‌ووه‌ كه‌ به‌ قوتابخانه‌ى ئینگلیز ده‌ناسرا 87. 

 ناوچه‌ى جوگرافى له‌هجه‌ى زمانى كوردى سۆرانى بریتیه‌ له‌ مه‌هاباده‌وه‌ بۆ بۆكان ، سه‌قز ، سنه‌ ، كه‌نگاوه‌ر ، سه‌حه‌نه‌ له‌ كوردستانى ئێران هه‌ولێر و كۆیه‌ و كه‌ركوك و دووز خورماتوو سلێمانى و كفرى و كه‌لار و شاره‌زوور له‌ كوردستانى عێراق 88.

شێوازى ئاخاوتن و قسه‌كردنى ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌ شێوه‌ى گه‌رمیانى – گه‌رمه‌سێر ، جیاوازییه‌كى ئه‌وتۆى نییه‌ له‌ته‌ك زارى سلێمانیدا ، له‌ كفرى ، كه‌لار ، قه‌ره‌ته‌په‌ ، كه‌ركوك كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر شێوه‌ زارى كرمانجى ناڤه‌ند – ناوه‌ند89 .

 پێش ئه‌وه‌ى كاره‌با و رادیۆ له‌ ناودابێت له‌ چاخانه‌كاندا شه‌وان كتێبى ( رۆسته‌م و زاڵ) ئه‌خوێندرایه‌وه‌ له‌م بواره‌دا شاعیر خه‌لیل منه‌وه‌ر * ناوبانگى ده‌ركردبوو 90.  

كه‌ هه‌واى سه‌ربه‌ستى و ئازادى ناوچه‌كه‌ى گرته‌وه‌ خوالێخوشبوو ( مسته‌فا ئه‌فه‌ندى مال الله‌ ) كه‌ به‌ ( مسته‌فا رێژى *) ناوبانگى ده‌ركرد بوو لقێكى له‌ ( ئیتحادو ته‌ره‌قى ) له‌م شاره‌ كرده‌وه‌و ده‌یان كه‌سى له‌گه‌ڵ بوو ، بڵاوكراوه‌كانى ئه‌و رێكخراوه‌ له‌ ئه‌سته‌مبوڵه‌وه‌ به‌ ده‌ستیان ده‌گه‌یشت 91.

له‌ناو شاردا چه‌ند دیوه‌خانه‌یه‌ك هه‌بوو ئێواران رۆشنبیران و ناودارانى شار ئه‌چوون له‌وێ یه‌كتریان ده‌بینى و قاوه‌ى تاڵیان ئه‌خوارده‌وه‌ و ده‌نگوباسیان بۆ یه‌كتر ئه‌گێڕایه‌وه‌ له‌وانه‌ دیوه‌خانه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ى ( مجید پاشا )* و ( سید محسن ئاغا )**بوو92.

 ژماره‌یه‌ك شاعیر له‌ ناوچه‌ى كفریدا هه‌بوو كه‌ یان له‌كفریدا له‌ دایك بوون یان شوێنه‌كانى دیكه‌وه‌ هاتبوون له‌وه‌ى نیشته‌جێ بوون وه‌ك خلیل منه‌وه‌ر ، مه‌لا مسته‌فا باوكى عبدالله‌ خه‌تیب ، مسته‌فا رێژى ، ئه‌حمه‌د شاكه‌لى* و ….. چه‌ندانى تر 93.

  په‌راوێزه‌كان :-

44-  مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم –   ل17 .

45- سیسیل جۆن ئیدمۆندس   _ س . پ – ل338 .

46- ئه‌حمه‌د حه‌مید گه‌رمكى – شارى خورماتوو – كورته‌یه‌كى جوگرافى ، مێژووى ، ئیداریى نه‌ته‌وه‌ى – چاپخانه‌ى روون – سلێمانى – ساڵى 2005- ل44- 45 .

47- دكتور نورى تاڵه‌بانى – ناوچه‌ى كه‌ركووك هه‌وڵى گۆرینى بارى نه‌ته‌وه‌یى ئه‌م ناوچه‌یه‌ – وه‌رگێڕانى بۆ كوردى محه‌مه‌دى مه‌لا كه‌ریم – چاپخانه‌ى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ 2004 –ل52 .

* گۆڕه‌كه‌ له‌ سه‌ر گردێكه‌ به‌ناوى سنیدج له‌ چیاى حه‌مرین بۆ زایاتر زانیارى بڕوانه‌ كتێبى ؛ مكرم الطالبانى – ابراهیم خان ثائر من كردستان ـ مطبعه‌ اسعد- بغداد 1971 – ص 101.

48- عبدالرقیب یوسف – حدود كردستان الجنوبیه‌ تاریخیاو جغرافیاخلال خمسه‌الاف عام- الوزاره‌ الثقافه‌ والاعلام اقلیم كردستان ــ سلیمانیه‌ – طبعة الاولى  – 2005- ص262 .

49- محه‌مه‌د سه‌عید سۆفى – س.پ – ل 220 .

50-  مكرم الطالبانى – م . ن – ل9 .

51- دكتور نورى تاڵه‌بانى – س .پ  – ل52 .

52- عه‌لى سه‌یدۆ گه‌ورانى – له‌ عه‌ممانه‌وه‌ بۆ ئامێدى گه‌شتێك به‌ كوردستانى باشووردا – وه‌رگێڕانى تالیب به‌رزنجى – ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – سلێمانى ساڵى 2000- ل45 .

53- كه‌ركوكى چله‌كان یان كه‌ركوك له‌ كتێبه‌كه‌ى مه‌جید فه‌همى حه‌سه‌ن – كه‌ركوك گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى وه‌رزییه‌ – كۆمیته‌ى باڵاى ئاواره‌كان و كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى كۆمه‌ڵایه‌تى پارێزگاى كه‌ركوك به‌ هاوبه‌شى ده‌رى ده‌كات – ژماره‌ (1) هاوینى 1999 – ل 120 – 121

54- مه‌لا جه‌میل رۆژبه‌یانى – مێژووى توركمان و تورك له‌ كوردستانى خواروودا سه‌رژمێریان –كه‌ركوك  – گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى  وه‌رزییه‌  – ژماره‌ (1) – ساڵى حه‌وته‌م ، هاوینى (2005) – ل13 .

55-  دیڤید ماكداول – س .پ – ل 366 .

56 – دكتور نورى تاڵه‌بانى – س .پ  –ل38 .

57– پرۆفیسۆر جه‌مال نه‌به‌ز – كوردانى سه‌رگردان و برا موسوڵمانه‌كانیان _ وه‌رگێڕانى S.K –له‌ بڵاو كراوه‌كانى ناوه‌ندى راگه‌یاندنى كۆمه‌ڵه‌ى خوێندكارانى كوردستان – زستانى 1998 – ل112.

 58-. سه‌باح ئارام – شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ و خوێندنه‌وه‌یه‌كى نوێ – س.پ – ل  88 .

59- مارك سایكس – هۆزه‌كانى كورد – به‌شى دووه‌م – وه‌رگێڕان و ئاماده‌كردنى حسین جاف- دارالحریه‌ للطباعه‌ – بغداد- 1992 –ل22  .

60 ــ محه‌مه‌د مه‌ردۆخى – مێژووى كورد و كوردستان – وه‌رگێڕانى عه‌بدول كه‌ریم محه‌مه‌د سه‌عید – چاپخانه‌ى اسعد – بغداد – ساڵى 1991 – ل144 .

61- العشائر الكردیه‌ – ترجمه‌ و علق علیه‌ – فۆاد حمه‌ خورشید – مطبعه‌ الحوادپ – بغداد 1979- ص 34 .

62- المحامى عباس العزاوى – عشائر العراق -2- الكردیه‌ – مطبعه‌ المعارف – بغداد – سنه‌ 1366 هجریه‌– 1947م – ص ص 165- 167 – 170.

63- العشائر الكردیه‌ – م . ن – ص 47 .

*- جیمس بیلى فره‌یزه‌ر (1783 – 1856) گه‌ڕیده‌یه‌كى سكۆتلاندى ، ساڵى 1834 واته‌ دواى ریچ به‌ 14 ساڵ ، به‌كارێكى دیبلۆماسى گه‌شتَكى درێژ له‌ ئه‌سته‌مبوڵه‌وه‌ بۆ ئێران ئه‌كا ، بۆ زیاتر زانیارى بڕوانه‌ ؛ نه‌وشێروان مسته‌فا ئه‌مین – میرایه‌تى بابان له‌ نێوان به‌رداشى رۆم و عه‌جه‌م دا – چاپى دووه‌م سلیمانى – حوزه‌یرانى 1998- چاپه‌مه‌نى خاك – ل 181 – 182  . 

64- ــ محه‌مه‌د مه‌ردۆخى –   س.پ- ل 145.

65- سیسیل جۆن ئیدمۆندس – س.پ – ل339 .

66- احمد خواجه‌ – چیم دى –چاپخانه‌ى كامه‌ران- سلێمانى – ساڵى 1970- ل21 .

67-       دیدار له‌گه‌ڵ (مه‌عسوم ئه‌نور مائى ) دانیشتوى پارێزگاى دهۆك – له‌ دایك بووى ساڵى 1939 .

68- ئه‌حمه‌د حه‌مید گه‌رمكى – س .پ -   ل 105.

69- . محه‌مه‌د مه‌ردۆخى –  س.پ – ل 149.

70-  العشائر الكردیة -  م . ن  – ص 140.

71- – المحامى عباس العزاوى – م .ن – ص 176 .

72- سه‌رهه‌نگ عه‌بدولوه‌حید  – كورد و نیشتمانه‌كه‌ى -  سه‌لاحه‌ددینى عه‌باسى كردویه‌تى به‌ فارسى ئاكۆ غه‌ریب له‌ فارسیه‌وه‌ كردوه‌تى به‌ كوردى – چاپخانه‌ى خاك – ساڵى 2000 -  ل 118.

73- المحامى عباس العزاوى –م .ن -ص ص49- 50 – 51 .

74- محه‌مه‌د سه‌عید سۆفى –  س.پ – ل 220 .

75-  محه‌مه‌د مه‌ردۆخى –  س.پ – ل 149.

76- حه‌سه‌ن عه‌لى سه‌لیم و كه‌مال نورى مه‌عروف -  تیشكێك بۆ سه‌ر گوندى كوڵه‌ جۆ و شوێنه‌واره‌كانى –  بانه‌ رۆژ- گۆڤارێكى رۆشنبیرى گشتیه‌ – كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى كه‌ركوك ده‌ریده‌كات – ژماره‌ 21 – ل83.

77- – العشائر الكردیة – م . ن  – ص 61.

78ـ له‌تیف فاتح فه‌ره‌ج – كورد و كه‌ركوك -  به‌رگى یه‌كه‌م ده‌زگاى چاپ و په‌خشى سه‌رده‌م – ساڵى 2002 – ل130.

79-   العشائر الكردیه‌ – م . ن- ص 140 .

80 – مكرم الطالبانى – م . ن – ل21

81– شێخ محه‌مه‌د شاكه‌لى – بزوتنه‌وه‌ى رۆشنبیرى له‌ گه‌رمیان – بانه‌ رۆژ – گۆڤارێكى رۆشنبیرى گشتیه‌ – كۆمه‌ڵه‌ى روناكبیرى كه‌ركوك ده‌ریده‌كات – ژماره‌ -11-تشرینى یه‌كه‌مى 2004- ل 20 .

82- مسته‌فا نه‌ریمان ؛شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ 1920 –   ل 59.

83- مسته‌فا نه‌ریمان ؛شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ 1920 –   ل 60.

84- المس غیر ترود بیل – فصول من تاریخ العراق القریب – ترجمه‌ جعفر الخیاط – مطبعه‌ دار الكتب – بیروت لبنان – ص 311.

85- مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم –   ل17.

86- شێخ محه‌مه‌د شاكه‌لى – بزوتنه‌وه‌ى رۆشنبیرى له‌ گه‌رمیان – بانه‌ رۆژ –  س . پ – ژماره‌ -11-تشرینى یه‌كه‌مى 2004- ل 21.

87- سهیل خورشید عزیز-  م . ن – ص 64.

88- هادى ره‌شید به‌همه‌نى – په‌یامى هه‌ورامان – چاپخانه‌ى ژین– هه‌ولێر – چاپى یه‌كه‌م – ساڵى 2001 ز – 2701 كوردى – ل 269 .

89-  كه‌ریم زه‌ند – سوڕى ژیان – تۆمارى ته‌مه‌ن – ئه‌رشیف 4 – چاپخانه‌ى ژیر – كوردستان سلێمانى – ساڵى 2003 – ل 56 .

* خلیل منه‌وه‌ر( 1863 – 1923 ) و له‌ هۆزى كاكه‌ییه‌ نزیكه‌ى چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك له‌ كفرى ژیاوه‌  شیعره‌كانى شقڵى جه‌ماوه‌رى پێوه‌ دیاره‌ ، بڕوانه‌ ؛ مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم – ل21 .

90- مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم –   ل14.

* مسته‌فا رێژى یه‌كێكه‌ له‌ كه‌سایه‌تیه‌كانى شارى كفرى و تاكو ئێستاش وه‌چه‌ى له‌ كفریدا ده‌ژێن بۆ زیاتر زانیارى بڕوانه‌ مه‌لا جه‌میل رۆژبه‌یانى – مێژووى توركمان و تورك له‌ كوردستانى خواروودا سه‌رژمێریان –كه‌ركوك 25 – گۆڤارێكى روناكبیرى گشتى  وه‌رزییه‌  – ژماره‌ (1) – ساڵى حه‌وته‌م ، هاوینى (2005) – ل7 .

91- مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم -  ل15.

 * مه‌جید پاشا كوڕى قادر پاشاى بابانه‌ ، له‌سه‌رده‌مى ئه‌م زاته‌دا ده‌سه‌ڵاتى بنه‌ماڵه‌ى بابان له‌ كفرى و ده‌وروپشتى بناغه‌یان پته‌و بوو . بۆ زیاتر زانیارى بڕوانه‌ ؛ مسته‌فا نه‌ریمان – قه‌مه‌ر به‌گله‌ر ئه‌ڵماس – نه‌وشه‌فه‌ق – مانگانه‌یه‌كى رۆشنبیرییه‌ ده‌زگاى شه‌فه‌قى رۆشنبیرى له‌ كه‌ركوك ده‌رى ده‌كا – ژماره‌ (20) تشرینى دووه‌مى 2004 – ل 67 .

** سید محسن ئاغا له‌ سه‌یده‌كانى كفرییه‌ و خاوه‌ن كه‌سایه‌تیه‌كى باش بووه‌ و ئێستا نه‌وه‌كانى جێگاى تقدیرى خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ن .

92- مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم –   ل14.

* شاكه‌ل ئاواییه‌كى سى ماڵییه‌ كه‌وتووته‌ سه‌ر رێگاى (كفرى- كه‌لار) سه‌د ساڵ پتره‌ شاكه‌ل و دێبنه‌ به‌ ده‌ست شێخه‌كانى شاكه‌له‌وه‌یه‌ . مسته‌فا نه‌ریمان – قه‌مه‌ر به‌گله‌ر ئه‌ڵماس – نه‌وشه‌فه‌ق – مانگانه‌یه‌كى رۆشنبیرییه‌ ده‌زگاى شه‌فه‌قى رۆشنبیرى له‌ كه‌ركوك ده‌رى ده‌كا – ژماره‌ (20) تشرینى دووه‌مى 2004 – ل 67 .

93- سهیل خورشید عزیز- م . ن –ص65 .

به‌شێكه‌ له‌و لێكۆڵینه‌وه‌ى پێشكه‌شم كرد به‌ به‌شى مێژووى كۆلیجى ئه‌ده‌بیاتى زانكۆى سه‌لاحه‌دین .