RSS

شارى كفرى له‌ نێوان ساڵانى (1918ـــ1921) … به‌شى سێیه‌م

22 Jun

حوسێن ئیسماعیل خان ده‌لۆ

 husin966@yahoo.com 

ته‌وه‌رى سێیه‌م ؛ لایه‌نى ئابوورى؛

أ- گرنگى شوینى كفرى له‌رووى هاتووچۆو بازرگانییه‌وه‌ :

شارى كفرى له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ و له‌ سه‌ره‌تاى دروست بوونیه‌وه‌ شوێنێكى ستراتیژى بووه‌ بۆ ئاڵوێر كردنى كاڵا بازرگانیه‌كان به‌مه‌ئواو قۆناغێ گرنگ ده‌ژمێردرا بۆ حه‌سانه‌وه‌ و كڕین و فرۆشتنى كاڵا و شمه‌كه‌ بازرگانیه‌كان كه‌ له‌ ناوچه‌ جیا جیا كانه‌وه‌ روویان ده‌كرده‌ ئه‌و شاره‌ .

سلێمانى و كفرى و كه‌ركوك به‌ سێ شارى كورده‌وارى گرنگ ده‌ژمێرێن له‌ رووى په‌یوه‌ندى بازرگانیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ به‌غدادا94 .

كفرى له‌ كفرى كۆن و گونده‌كانى ده‌وربه‌ریه‌وه‌ گوازراونه‌ته‌وه‌ ، شوێنى ئێستاى ، ئه‌م شارۆچكه‌یه‌ زۆر بایه‌خدار و گرنگ بووه‌ ، چونكه‌ سه‌رده‌مانێك سه‌ره‌ رێى كاروانى بازرگانى نێوان كوردستان و به‌غدا و ووڵاتانى ده‌وروبه‌ر بووه‌ ، به‌ڵام دواتر ئه‌م گرنگییه‌ى جارانى نه‌ماوه‌ به‌ هۆى رێگا گۆڕین و قۆناغ گواستنه‌وه‌ كفرى خان و هێڵى شه‌مه‌نه‌ده‌فه‌رى لێبوو 95.

هه‌ر كاروانێك به‌ بار و بارخانه‌ى قورس كوتاڵى ئاڵ و واڵاوه‌ و به‌بارى خورما و توتن و پێسته‌ و خواردمه‌نى وشكه‌وه‌ كراوه‌وه‌ به‌رو ژوورو به‌روخوار بڕۆیشتایه‌ ئه‌وا شه‌وێك دووان له‌ كفریدا باریان ئه‌خست و تێكه‌ڵ به‌ دانیشتوانى كفرى ئه‌بوون له‌ رێ و باندا وه‌ڵاخه‌كانى ناو كاروان یه‌ك له‌ دواى یه‌ك ئه‌ڕۆیشتن ، سوارله‌گه‌ڵ سواردا تراتێنى نه‌ئه‌كرد ، یاساوڵه‌كان دابه‌ش ئه‌بوونه‌ ناو كاروانه‌كه‌ ، رێكردن هه‌ر به‌ رۆژ بوو ، رۆژى هه‌شت نۆ سه‌عات ئه‌ڕۆیشتن ، ئێوارێ دائه‌هات له‌ قۆناغدا باریان ئه‌خست و دان و ئالیكیان به‌ وڵاغه‌كانیان ئه‌دا و خۆیشیان ئه‌حه‌سانه‌وه‌ له‌ رۆژێكدا كاروان په‌نجا تا شه‌ست كیلۆمه‌ترى ئه‌بڕى 96.

 له‌ كفریدا چه‌ند كاروانسه‌رایه‌كى گه‌وره‌ بۆ حه‌سانه‌وه‌ى قه‌تارچى و بازرگانه‌كانى سه‌ر ئه‌و رێگه‌یه‌ هه‌بوو له‌ هه‌موویان گه‌وره‌تر ( خانى پاشا )* بوو كه‌ مجید پاشاى بابان دروستى كردبوو 97.

 qadr-10.jpg

سه‌باره‌ت به‌و جێگایه‌ وێڕاى ئه‌وه‌ى كه‌ قه‌زایه‌كى كۆن بووه‌ و خه‌ڵكێكى زۆر له‌ و ناوچه‌دا ده‌ژێن ، به‌هۆى گرنگییه‌كه‌یه‌وه‌ بۆ هاتووچۆ بایه‌خى خۆى هه‌بووه‌ له‌ تێڕوانین و دیدى بریتانیه‌كانه‌وه‌ بۆیه‌ بڕیاریاندا به‌ دامه‌زراندنى پرۆژه‌ى بنیاتنانى هێڵى ئاسنى نێوان دوو زێ و په‌یوه‌ست كردنى به‌ هێڵى ئاسنى ئه‌نادۆڵ( الاناچول ) و ئه‌وروپا ، كه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ پرۆژه‌كانى بیرى پیاوانى داگیر كارى ئه‌وروپا بوو ، له‌ یه‌كى نیسانى 1920 ئیداره‌ى پاشایه‌تى بریتانیا بڕیارى له‌سه‌ردا 98. قه‌ره‌غان* بۆ كنگربانى** نزیك كفرى 33,46 میل بوو99.

ب- كشتوكاڵ ؛

له‌ باشور و رۆژهه‌ڵاتى كفرى چه‌ند پێده‌شتێك درێژ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ دانه‌وێڵه‌یه‌كى باش دێننه‌ به‌رهه‌م100 ، ئه‌و پێده‌شته‌یه‌ى كفرى به‌ گه‌نمى چاك و هه‌روه‌ها به‌ نه‌وتیش زۆر به‌ناوبانگه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ( نفت داغ – كێوه‌ نه‌وتینه‌ ) كه‌وتووه‌ته‌ باشوورى رۆژهه‌ڵاتى دووزخورماتوو و باشورى رۆژئاواى كفرى و حه‌مرین و قه‌ره‌ته‌په‌وه‌  101 ،جوتیاره‌كان بۆ كشتوكاڵى زستانه‌ پشت به‌ ئاوى باران ده‌به‌ستن ، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ چواچێوه‌ى ناوچه‌ گه‌رمه‌كانى كوردستان ” گه‌رمیان ” وه‌ باشورى هێڵى باران بارین بۆیه‌ زۆرجار دووچارى ووشكه‌ ساڵى ده‌بێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ هۆى ” نه‌هات *” له‌ ناوچه‌كه‌دا 102.

خه‌ڵكى كوردستان هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ ، له‌گه‌ڵ نه‌وتدا ئاشنایه‌تیان هه‌یه‌ . بابه‌گوڕگوڕ و كفرى و منده‌لى و شوێنه‌كانى دیكه‌دا ، نه‌وت به‌ شێوه‌یه‌كى سروشتى ، له‌ژێر زه‌وییه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌ و جۆگه‌ى به‌ستوه‌ و له‌ شوێنێكدا له‌سه‌ر زه‌وى وه‌ك گۆمه‌ نه‌وت كۆبونه‌ته‌وه‌ . خه‌ڵكیش به‌ ئامرازى ئاوكێشان ، وه‌كوو كونده‌ و مشكه‌ و گۆزه‌ و ته‌نه‌كه‌ له‌سه‌ر پشتى وه‌ڵاخه‌كانیان گواستویانه‌وه‌ و بۆ پێویستیه‌كانى ژیانیان به‌كاریان هێناوه‌ ، وه‌كو ئه‌وه‌ى له‌ شه‌وانى تاریكدا ، ماڵه‌كانیان پێ ڕوناككردوه‌ته‌وه‌ ، نه‌خۆشى پێستیان پێ چاك كردووه‌ته‌وه‌ ، هه‌ندێك ئامرازى كشتوكاڵ و نێو ماڵیشیا پێ سواغ داوه‌ ، هه‌ندێك جاریش بۆ بازاڕه‌كانیان بردووه‌ هه‌ندێكیان لێفرۆشتووه‌ 103.

كفرى ناوه‌ندى قه‌زاكه‌یه‌ كه‌ ناوچه‌كه‌ى به‌ كشتوكاڵى دانه‌وێڵه‌ ناسراوه‌ 104.

————————————————

ج-  كانزاكانى قه‌زاى كفرى ؛

له‌ دێى ( ناصالح ) كه‌ به‌ ده‌ دوانزده‌ كیلۆمه‌ترێك ئه‌كه‌وێته‌ رۆژهه‌ڵاتى باشورى كفریه‌وه‌ كانێكى خه‌ڵوزى به‌رد هه‌بوو كه‌به‌ ( قیره‌كه‌) ناوبانگى ده‌ركردبوو ، عوسمانلیه‌كان له‌ سه‌رده‌مێكدا ساڵى نزیكه‌ى ( 150) ته‌ن قیریان لێده‌رئه‌هێنا ، له‌ ساڵه‌كانى شه‌ڕى یه‌كه‌مى جیهانى به‌هۆى ئه‌ڵمانه‌كانه‌وه‌ ساڵى نزیكه‌ى هه‌زار ته‌ن قیرى لێده‌رئه‌هێنا و ره‌وانه‌ى ( سامه‌ڕا ) ئه‌كرا له‌وێوه‌ به‌شه‌مه‌نده‌فه‌ر ئه‌نێدرا بۆ ده‌ره‌وه‌105 . 

خه‌ڵوزه‌ به‌ردینه‌ش وا به‌ ته‌نیشت كفری یه‌وه‌ كه‌ توركه‌كان له‌ گوژمى شه‌ڕى جیهانیدا زۆر سودیان لێوه‌رگرت 106.

له‌ ساڵانى دواتر كه‌ نه‌وت بووه‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كى پێویست چه‌ندین تیم هاتنه‌ ناوچه‌كه‌ و بۆ پشكنینى ناوچه‌كه‌ تاكو ئه‌و شوێنانه‌ى كه‌ نه‌وتى تێدایه‌ ده‌ستنیشانى بكه‌ن له‌ زۆر جێگا نه‌وتیان دۆزیه‌وه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ گونده‌كانى ( سه‌ید حسین و گڵابات ) به‌ڵام به‌هۆى باردۆخى سیاسیه‌وه‌ نه‌وتیان لێده‌رنه‌هێنا كه‌ ده‌كرێت له‌ رۆژگارى ئه‌مڕۆماندا حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان سوودى لێوه‌ر بگرێت .

 د- كارى ده‌ستى و پیشه‌سازى ؛

له‌ بوارى پیشه‌سازیدا ته‌نها چه‌ند جۆرێكى پیشه‌ ده‌ستى له‌م شاره‌دا باو بوون كه‌ زیاتر په‌یوه‌ندیان به‌ كشتوكاڵ و ژیانى جوتیاره‌كانه‌وه‌ هه‌بوو ، وه‌كو دروستكردنى ( گاسن ) و ( هه‌وجاڕ ) و( داس ) و ( بێڵ ) و ( شه‌ن ) ، هه‌روه‌ها پۆشه‌مه‌نى وه‌كو فه‌ره‌نجى و رایه‌خ وه‌كو( لباد –كارگه‌ ) و ( كڵاش) كه‌ له‌ په‌ڕۆ و ده‌زووى خورى دروست ده‌كرا ، پیشه‌ى جۆڵایى له‌ ناو ماڵاندا باو بوو زیاتر( جاجم ) و ( گڵێم ) و ( به‌رماڵ ) یان دروست ده‌كر ، پیشه‌ى ئاسنگه‌رى له‌ دوكانه‌ بچوكه‌كان ئه‌نجام ده‌درا كه‌ زۆرجار وه‌ستایه‌ك له‌گه‌ڵ شاگردیك یان دووان به‌ده‌مدانى كوره‌و یارمه‌تى دانى وه‌ستا خه‌ریك ده‌بوون ، هه‌ره‌وها پیشه‌ى دارتاشى قه‌یسه‌رى بچوك ، دارتاشه‌كان به‌چوستى خه‌ریكى دروستكردنى ده‌سكى بێڵ و قازمه‌ بوون 107.

له‌ناو شارى كفریدا چه‌ند كارگه‌یه‌كى بچوك بۆ دروست كردنى صابون و قاڵى و پۆپه‌ژمین دروستكردن هه‌بوو ، له‌ ده‌وروپشتى شار ( حه‌وت ئاسیاو ) ئاشى ئاو هه‌بوو له‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌م ئاسیاوانه‌دا سێ چوار كه‌س كاریان ده‌كرد به‌سه‌ریه‌كه‌وه‌ له‌ كارگه‌ بچوكه‌كان و باخ و باغچه‌ و ئاسیاوه‌كان و چاخانه‌كان و حه‌مامه‌كاندا زیكه‌ى (200) كریكار و پترونزیكه‌ى (500) خێزان ئیداره‌یان پێ ئه‌كردوو له‌ ناو بازاڕ و قه‌یسه‌ریه‌كدا (300) دوكان هه‌بوو108 . 

  په‌راوێزه‌كان :-

94-  عه‌لى سه‌یدۆ گه‌ورانى –   س.پ – ل56.

95- محه‌مه‌د سه‌عید سۆفى –  س.پ- ل 221.

96- مسته‌فا نه‌ریمان– شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ 1920  –   ل 56 .

 97- مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم  – ل14.

* خانى( پاشا) تاكو ئێستا پاشماوه‌كه‌ى له‌ كفریدا ماوه‌ته‌وه‌ كه‌وتووه‌ته‌ ناو شارى كفرییه‌وه‌ ئێستا خه‌ریكى نوژه‌ن كردنه‌وه‌ ین . تۆێژه‌ر.

98- . المس غیر ترود بیل – فصول من تاریخ العراق القریب – ترجمه‌ جعفر الخیاگ – مگبعه‌ دار الكتب – بیروت لبنان – ص352.

*مه‌به‌ست له‌ (جه‌له‌ولا)یه‌ شارێكى كورده‌ ، له‌ كوردستانى باشوره‌ و مه‌ڵبه‌ندى ناحیه‌ى جه‌له‌ولایه‌ ، سه‌ر به‌ قه‌زاى خانه‌قینه‌ له‌ پارێزگاى دیاله‌ ، شارێكى كۆنه‌ . بۆ زیاتر زانیارى بڕوانه‌ ؛ یاسین صابر صالح – ئینسایكڵۆپیدیاى گشتى  – س.پ – ل 373.

** كنگربان دێیه‌كى سه‌د و په‌نجا ماڵییه‌ و به‌ چوار كیلۆمه‌تره‌یه‌ك كه‌وتوته‌ رۆژئاواى ( كفرى ) یه‌وه‌ ، زۆربه‌ى دانیشتوانى ئه‌م ئاواییه‌ له‌ هۆزى ( ده‌لۆ ) ى شۆڕشگێڕن و دێیه‌كه‌ خۆى موڵكى بابانه‌كانه‌ . بۆ زیاتر زانیارى بڕوانه‌ ؛ مسته‌فا نه‌ریمان – ئه‌دیبان و نووسه‌رانى كفرى و ده‌ورو پشتى – نه‌وشه‌فه‌ق – مانگانه‌یه‌كى رۆشنبیرییه‌ ده‌زگاى شه‌فه‌قى رۆشنبیرى له‌ كه‌ركوك ده‌رى ده‌كا – ژماره‌ (22) كانوونى دووه‌مى 2005 – ل 10 .

99-  المس غیر ترود بیل – م . ن- ص 353 .

100– مكرم الگالبانى –  م . ن –ص10.

101- عه‌لى سه‌یدۆ گه‌ورانى  – س.پ – ل45 .

* نه‌هات ووشه‌یه‌كى كوردیه‌ له‌ ناوچه‌ى گه‌رمیاندا بۆ  ئه‌و ساڵانه‌ به‌كار دێت كه‌ باران نابرێت یان كه‌م ده‌بارێت و ده‌بێه‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ دانه‌وێڵه‌و دغڵ و دان نه‌یه‌ته‌ به‌رهه‌م . – توێژه‌ر

102- مكرم الگالبانى  – م . ن – ص10.

103- د. عه‌بدوڵڵا غه‌فور – جوگرافیاى كوردستان – چاپخانه‌ى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ –كوردستان –هه‌ولێر – چ 4 – ساڵى 2005 – ل359 .

104- گه باقر وفۆاد سفر – م . ن – ص 39 .

105 – مسته‌فا نه‌ریمان– شۆڕشى ئیبراهیم خانى ده‌لۆ 1920  –   ل 58 -59 .

106- عه‌لى سه‌یدۆ گه‌ورانى – س.پ –  ل45 .

107- سه‌باح ئارام  – كفرى كونترین شارى ناوچه‌ى گه‌رمیان – س.پ – ل30.

108- مسته‌فا نه‌ریمان – بیره‌وه‌ریه‌كانى ژیانم –   ل14.

به‌شێكه‌ له‌و لێكۆڵینه‌وه‌ى پێشكه‌شم كرد به‌ به‌شى مێژووى كۆلیجى ئه‌ده‌بیاتى زانكۆى سه‌لاحه‌دین .

 

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: